Januskop

Aidan Chambers, De tolbrug. Vert. Rob Scholten. Uitg. Querido. ƒ 29,90. Vanaf 14 jaar.

Al jaren werkt de Britse auteur Aidan Chambers aan wat een zesdelige romancyclus moet worden over de adolescentie. De tot dusver verschenen delen (Verleden week, Je moet dansen op mijn graf en Nu weet ik het) zijnafzonderlijke verhalen, elk met hun eigen personages, maar vertonen niettemin inhoudelijke verwantschap: “ieder boek is het portret van een jongen wiens karakter zich aan het vormen is”, zoals Chambers zelf zegt.

Het vierde deel van deze cyclus, De tolbrug, draait om de zeventienjarige Jany, die tot zijn oren in een crisis zit. Hij tobt met zijn gezondheid, met zijn ouders, zijn vriendin en school. Een advertentie waarin - honderden kilometers van huis - een tolbrugwachter wordt gevraagd biedt uitkomst: Jany neemt zijn intrek in het afgelegen tolhuis in de hoop dat hij daar eindelijk 'tot zichzelf' kan komen. De rust is hem evenwel niet gegund. Een zekere Adam dringt zijn leven binnen, en is vervolgens niet meer uit het tolhuis weg te branden. Tussen de twee jongens en Tess, de dochter van Jany's werkgever, ontstaat gaandeweg een hechte vriendschap.

De tegenstrijdige gevoelens die Adam in eerste instantie bij Jany oproept blijven op de achtergrond meespelen. Dat heeft te maken met een zeker wantrouwen, omdat niet duidelijk is wat Adam beweegt en wat hij zoekt in het tolhuis, maar ook en vooral met diens charme: Jany voelt zich tot deze jongen minstens zo aangetrokken als tot het meisje Tess, en, om het allemaal nog verwarrender te maken, die twee voelen zich ook weer tot elkaar aangetrokken. Maar het is niet alleen het aarzelen tussen hetero- en homoliefde waardoor ambiguïteit als thema van deze roman kan worden beschouwd. Chambers gaat veel verder: alleen al de brug die het drietal bij elkaar heeft gebracht, is niet zomaar een willekeurig ding. In zijn voortdurende zelfanalyse komt Jany, op de grens van de volwassenheid, geleidelijk tot de conclusie dat hij keuzes moet maken: 'oversteken moet je.' En dan is er het motief van de januskop, niet alleen letterlijk in de vorm van een beker met twee gezichten, maar veel subtieler in de naam Jany.

De tolbrug wemelt van de motieven die Jany's tweeslachtigheid ondersteunen.Het is een knap boek dat alleen maar kan winnen bij herlezing. Chambers zelf noemt zijn boek 'a story of recognition', waarmee hij bedoelt dat het toewerkt naar een ontknoping, naar iets wat de lezer vermoedt en wat in het slot bevestigd, of liever herkend wordt. Inderdaad eindigt het boek met een ontknoping, maar niet de ontknoping waar we naar hebben uitgekeken: het slot werpt een nieuw (en ook dat is maar betrekkelijk) licht op de raadselachtige Adam. Daarmee is de problematiek van Jany, die we toch zoveel beter hebben leren kennen, niet opgelost. Chambers komt in dit opzicht ten dele tegemoet aan de behoefte van jongere lezers aan een duidelijk afgerond einde, waarbij de puzzelstukjes keurig in elkaar vallen, maar tegelijkertijd laat hij ze in het ongewisse over Jany: wat dat betreft is het boek net zo ambivalent als de thematiek.

Meer moeite heb ik met de nogal rommelige structuur van het boek, het veelvuldig gewissel van perspectief. De ingelaste brieffragmenten, bedoeld om personen uit Jany's vroegere omgeving te profileren, werken wel, maar waarom op driekwart van het boek van de eerste persoon wordt overgestapt naar de derde blijft onduidelijk. Als schrijver tekent Jany een periode uit zijn eigen verleden op, daarover bestaat geen twijfel, maar dan nòg zou de ik-vorm toereikend moeten zijn. Te meer omdat hier en daar Tess het van Jany overneemt, commentaar levert op wat hij schrijft of zelfs verslag doet van gebeurtenissen waar hij niet bij is geweest.

Desondanks, en ondanks soms wel erg hevig proza ('Het afnemende licht verzachtte de trekken van zijn gezicht, verdiepte het zwart van zijn verwarde haardos, gaf het patina van steen aan de plooien van de grijze deken die zijn lichaam omhulde als een lijkwade'), blijft De tolbrug overeind. Dat komt vooral doordat het zo'n intelligent boek is, een boek dat tot nadenken stemt. En dat, zoals gezegd, erom vraagt om herlezen te worden.

    • Carolien Zilverberg