'Ik ben een leider, geen caudillo'

De Argentijnse president CARLOS SAUL MENEM leidt de peronistische Partido Justicialista, die altijd een strak geleide economie voorstond, maar nu de vrije markt en een 'slanke overheid' predikt. Sinds Menems aantreden in 1989 voltrekt zich in Argentinië een Wirtschaftswunder. Menem was de afgelopen drie dagen in Nederland voor een officieel bezoek, dat in het teken stond van uitbreiding van de handelsbetrekkingen.

MAASTRICHT, 26 NOV. Het boord van zijn beschaafd-geruite hemd zit zeer hoog en hij beweegt zich voorzichtig. De Argentijnse president Carlos Menem (58) is nog steeds herstellende van de spoedoperatie aan een halsslagader, die hij vorige maand onderging. Zijn reis naar Italië en Spanje heeft hij moeten afzeggen, maar voor Nederland - na de Verenigde Staten en Brazilië de belangrijkste Argentijnse handelspartner - maakte Menem een uitzondering.

Beide landen sloten deze week akkoorden over Nederlandse hulp bij waterbouwprojecten in Argentinië en over directe KLM-vluchten op Buenos Aires. Menem kwam tevens vertellen dat het huidige economische herstel een ideale voedingsbodem is voor nieuwe investeringen door Nederlandse bedrijven.

Gisteren hield de president in Maastricht een lezing voor het zogeheten Global Panel - een internationaal forum van zakenlieden en politici - waarin hij de neo-liberale politiek van Argentinië ten voorbeeld stelde aan de wereld: privatisering van staatsbedrijven, een sluitende begroting, en het wegnemen van handelsbeperkingen. “Importheffingen en overheidssubsidies leiden tot werkloosheid elders in de wereld”, aldus Menem; succes is alleen te bereiken “als de staat de krachten van de markt vrij spel geeft.”

Toch blijft hij zich 'peronist' noemen, een volgeling van de door president Juan Perón (1895-1974) opgerichte Partido Justicialista (PJ), die de staat juist beschouwde als motor van de economie.

Hoe kunnen een peronist en een neo-liberaal in dezelfde persoon samenwonen?

“U verwart de begrippen. Je kunt niet zeggen dat deze president hetzij justicialista, hetzij een neo-liberaal is. Ik heb eenvoudigweg het peronisme geactualiseerd, in overeenstemming gebracht met deze tijd. Als een man een land fundamenteel wil veranderen, mag hij niet krampachtig blijven vasthouden aan ideeën waarvan is gebleken dat ze achterhaald zijn, alleen maar omdat hij nu eenmaal een justicialista is. Het door Perón gepropageerde systeem van staatsondernemingen heeft geleid tot helse verliezen. Dat te veranderen vraagt talent, bekwaamheid, en vooral moed. Zonder die moed heeft politiek geen zin. En noem mij een land ter wereld dat niet is veranderd.”

Hoe lang geeft u de voorkeur aan de huidige politiek van stabilisatie, die een relatief klein deel van de samenleving bevoordeelt, maar tot armoede leidt bij anderen?

“Nee, dat is niet zo. Alle Argentijnen varen wel bij deze politiek. Ik zal het u voorrekenen. Ons bruto nationaal produkt is de laatste drie jaar met eenderde gegroeid. In 1989 leefde dertig procent onder de armoedegrens, nu twaalf. En het aantal zeer armen, de mensen die het dichtst bij de miserá leven, is gedaald van negen naar 2,2 procent. De afstand tussen arm en rijk is verkleind.

“Is een arbeider arm als hij een kleine woning heeft, huishoudelijke apparaten, zijn televisie? Op dit moment kan de Argentijnse arbeider zich een auto veroorloven. Hij hoeft niet meer alles contant te betalen zoals in de onzekere tijden van vroeger, maar kan nu gewoon lenen bij de bank. Dat is toch een teken dat iedereen gelijke kansen heeft?”

Hoe lang blijft u vasthouden aan de 'convertibiliteit' - waarbij de koers van de Argentijnse peso bij wet is gekoppeld aan die van de dollar?

“Zo lang als nodig - in elk geval zo lang als ik regeer. Zodra we zouden devalueren, veranderen de prijzen, moeten de lonen veranderen, en stort het hele economische bouwsel in elkaar. Daarvan zijn genoeg historische voorbeelden, bij ons maar ook in de rest van de wereld.”

Gelooft u dat het Argentijnse volk al helemaal gewend is aan de vrijheden van de democratie?

“Totaal. Het Argentijnse volk is vrij en volstrekt democratisch. De laatste tien jaar zijn er enkele fundamentalisten opgestaan [groeperingen binnen het leger die Menems politiek afkeuren, red.], die de grondwettelijke orde wilden verbreken. Zij hebben geen kans gekregen. Wij hebben gevochten voor onze vrijheden en nu is er geen enkele kans meer op terugkeer naar de verschrikkelijke tijden die wij allemaal hebben doorgemaakt.”

Maar als uw land volledig democratisch is, waarom blijft u dan politieke instrumenten gebruiken die een overblijfsel zijn van de dictatuur, zoals het regeren per decreet?

“Het decreet heeft een plaats binnen de democratië.”

Niet in dit land.

“Maar Nederland bestaat dan ook al duizend jaar en Argentinië nog geen tweehonderd. Dr. Alfonsn [de eerste democratisch gekozen president na de laatste dictatuur (1976-1983), red.] gebruikte het decreet om zijn financiële hervormingen te kunnen uitvoeren. Die zijn overigens op niets uitgelopen. Op verzoek van het parlement heb ik een deel van de huidige hervormingen gedecreteerd, overigens met als voorwaarde dat die later door het parlement zouden worden goedgekeurd. Die decreten waren absoluut nodig voor de wederopstanding van dit land.”

Waar komt de liefde van de Argentijnen vandaan voor charismatische persoonlijkheden en sterke mannen?

“Dat geldt net zo goed voor de Verenigde Staten. Ik wil niet dat u een 'lider' verwart met een 'caudillo'. Een lider - dat is trouwens een Amerikaanse uitdrukking - heeft de capaciteiten om een land te leiden. Een caudillo legt zijn wil op, dat is iets heel anders.”

Kortgeleden hebt u een gevaarlijke operatie ondergaan. Hoe is uw opvolging geregeld?

“Gewoon in de wet, zoals overal. Maar overigens ben ik nog van plan om zeer lang te leven. Tot vreugde van velen en tot het verdriet van enkelen.”

Tijdens uw bewind lijkt het populisme weer belangrijker te worden: de 'professionele' politici maken plaats voor leiders die 'dicht bij het volk staan', zoals de popzanger en self made miljonair Ramón 'Palito' Ortega die met uw steun gouverneur is geworden van de belangrijke provincie Tucumán. Hoe groot is de kans dat iemand als hij uw troonopvolger wordt?

“Gouverneur Ortega is een groot componist, een succesvol zanger en een uitzonderlijk bekwaam ondernemer. Maar of hij president wordt hangt niet van hemzelf af. Ook niet van iemand als Carlos Reutemann, de gouverneur van Santa Fé, die over de hele wereld successen heeft behaald als Formule 1-coureur en die trouwens óók een groot zakenman is. Het is het volk zèlf dat de leiders kiest door wie het geregeerd wil worden. Dat is de ware vorm van democratie, waarbij het volk in rechtstreeks contact staat met het staatshoofd. Ik kan me niet voorstellen dat iemand in dit land dezelfde dingen tegen uw koningin zegt als iemand tegen ons staatshoofd.”

Welke rol speelt Argentinië op het wereldtoneel?

“Toen wij in 1989 aan de macht kwamen, bevonden wij ons economisch gezien op de honderdste plaats op de wereldranglijst, terwijl we bij de eerste tien of zelfs bij de G-7 hadden kunnen behoren. We zijn goed opgeschoven. Nu is onze economie de vijftigste in de wereld. En als mijn mandaat in 1995 afloopt staan we op de twintigste plaats.”

Blijft de oorlog om de Malvinas/Falklands een obstakel in de buitenlandse betrekkingen van uw land?

“Als die nog een probleem vormde zouden de huidige goede betrekkingen niet mogelijk zijn geweest. De relatie met Groot-Brittannië is nu accepatabel. Mijn intuïtie en mijn ervaring zeggen mij dat de Malvinas vóór het einde van de eeuw zullen terugkeren bij hun werkelijke eigenaars.”

We leven bijna in het jaar 2000. Terwijl het proces van dekolonisatie zo ver is gevorderd, bestaat er nog steeds een kolonie als de Malvinas. Groot-Brittannië ligt op 15.000 kilometer afstand en wij, de eigenaars, op 600 kilometer. Dat is absurd. Wij zullen ze daarom terugkrijgen, maar niet op de irrationele, trieste manier van 1982; zonder oorlog of niks, maar met diplomatieke middelen.''

Is dat uw droom?

“Dat is de droom van alle Argentijnen, de droom van Argentinië. Ik ben daarvan slechts de vertolker.”