Buenos Aires en de adem van de Tango

Je hebt er tango-straten, een tango-metrostation, tango-menukaarten en natuurlijk een tango-bedevaartsplaats. De tango is niet weg te denken uit Buenos Aires. De muziek passeert je oren, gaat door je hart en daalt af naar de voeten. En tussen dansers ontstaat er dan zoiets als tussen vogels.

Als het Orquesta del Tango de Buenos Aires het eerste muziekstuk van de avond al heeft ingezet, druppelen de mensen de zaal nog binnen. De stoeltjes vlak voor het orkest zijn allemaal bezet. Er zijn alleen nog wat plaatsen rond de houten dansvloer, achterin de neo-klassieke Salon Unione e Benevolenza. Aan het plafond hangen kroonluchters en vergulde rozetten, de muren zijn bedekt met spiegels met sierlijsten en ornamenten.

Na drie nummers draait dirigent Carlos Garcá zich om: de dansvloer is vol. Met de wangen tegen elkaar geplakt en de bovenlijven dicht bijeen wordt de tango gedanst. De aandacht voor het orkest is verdwenen. De ogen zijn gericht op de dansparen. Men kijkt bewonderend en kritisch, of taxeert het juiste moment om zelf in beweging te komen.

Een jong stel schiet in strak afgemeten bewegingen over de houten vloer. Hij heeft een modern, goed gesneden pak aan, zij draagt een minirok met slobbertrui. Even later passeert een ouder stel. Aan de rand van de dansvloer tilt de man de vrouw met een soepele beweging omhoog, terwijl zij snelle knippende bewegingen met haar benen maakt. Als de mensen langs de kant applaudisseren, herhaalt het paar glunderend van trots nog een keer het kunststukje.

De tango is niet weg te denken uit Buenos Aires, de stad waar hij ruim honderd jaar geleden werd geboren. Deze avond is georganiseerd door het gemeentebestuur, als onderdeel van het Lentefestival van de Tango. Maar iedere avond wordt er wel ergens gedanst of gemusiceerd. Het beroemde café Tortoni opent zijn menukaart met een tangotekst; een kledingwinkel noemt zich 'Che Bandoneón', de titel van een beroemde tango van Anbal Troilo en Homero Manzi; een straat en een metrostation zijn vernoemd naar de legendarische zanger Carlos Gardel; en op muren staan dansparen geschilderd. Buenos Aires ademt de tango.

Wie nu door wijken als San Telmo of La Boca loopt, kan nog altijd de patio's zien van grote koloniale herenhuizen waar in de tweede helft van de vorige eeuw voor het eerst de tango's avant la lettre klonken en de eerste voorzichtige danspassen werden gezet. De herenhuizen waren omgevormd tot een soort huurkazernes, waar de laagste sociale klassen werden gehuisvest: arme Argentijnen, zwarten uit Afrika en pas gearriveerde immigranten uit zuid-Europa. Op de patio's kwamen de bewoners bijeen. Daar mengden zich de culturen, en uit de versmelting van muziekstijlen ontstond de tango.

Muziek en dans waren uitingen van de gevoelens van de bewoners. Een hunkering naar betere tijden bond hen. Hun gevoelens van triestheid, heimwee en melancholie zijn het wezen van de tango gaan vormen, en weerspiegelen volgens velen nog altijd het karakter van de porteño, zoals de inwoner van Buenos Aires wordt genoemd.

San Telmo, een van de oudste wijken van de stad, is vandaag de dag hèt terrein van de tango-shows. De straat Balcarce is van begin tot eind bezaaid met cafés, restaurants, nachtclubs en zalen waar de tango als een rode draad doorheen loopt. Alle variëteiten zijn aanwezig: in het stoffige Bar Sur kan rustig worden geluisterd naar een bandoneonist, en na een diner in het prestigieuze Michelangelo kan met een digestief in de hand worden gekeken naar een spectaculaire dansshow.

La Boca, naast San Telmo, heeft weer een eigen versie van de tango. Hier zijn de befaamde cantina's: ruime eethuizen, met in fel rood, geel en blauw geschilderde muren, aaneengeschoven tafeltjes, en aan het plafond gekleurde lampjes, ballonnen en slingers. In deze kermis-tango-paleizen geldt vanaf negen uur 's avonds: eten, harde muziek en dansen.

Hoewel de meeste van deze uitgaansgelegenheden bijzonder populair zijn, staan de ware tangueros er gereserveerd tegenover. “Ze zijn vooral bestemd voor de export, voor het toerisme”, vertelt Roberto Gutierrez Miglio, docent aan de Universiteit van de Tango in Buenos Aires. “De toeristen willen tango's zien en horen die ze al kennen, die Europa al hebben bereikt.”

Dat neemt niet weg dat wel kwaliteit wordt geboden. In zalen als die van Michelangelo en Casa Blanca op de Balcarce wordt opgetreden door artiesten van faam. “Het is van hoog niveau, van goede kwaliteit”, beaamt Miglio, “maar niet authentiek.” Een van de grote verschillen tussen de authentieke tango en de 'show'-tango betreft de choreografie: bij de shows ligt de dans van tevoren vast, alle passen zijn van begin tot eind ingestudeerd. De kern van de oorspronkelijke tango is juist de improvisatie: pas op de vloer besluiten de dansers op hun gevoel welke pas wordt ingezet.

De plaats waar de authentieke tango zich heeft ontwikkeld in de loop van deze eeuw, na de patio's te zijn ontgroeid, is de Avenida Corrientes in het centrum van de stad. De straat begint en eindigt bij een van de grootste sterren uit de tango-geschiedenis: Carlos Gardel, de zanger die aan het begin van deze eeuw de tango met zijn stem een nieuwe dimensie gaf. Hij zong in de volkstaal die de mensen kenden, en op een manier die de gevoelens van veel porteños vertolkte. Aan het begin van de Corrientes liggen twee gedenkstenen voor Gardel op een klein pleintje met een grasperk in de vorm van een gitaar, het Plazoleta del Tango.

Kilometers verder, aan het eind van de straat, ligt de begraafplaats La Chacarita met de immense tombe van de zanger, die in 1935 om het leven kwam bij een vliegtuigongeluk. Het graf is behangen met gedenkplaten. 'Bedankt, Carlitos' en 'Elke dag zingt hij nog mooier', staat er te lezen. Nog iedere dag wandelen fans over het kerkhof om bloemen te leggen aan de voet van het standbeeld van Gardel dat op de tombe staat.

Tussen het Plazoleta del Tango en La Chacarita lagen in de eerste helft van deze eeuw de confiterias, de restaurants, de cabarets en de bordelen, waar immigranten hun zorgen wegdronken, tango-artiesten debuteerden, en de jeugd kwam om te dansen. In café Germinal kwam de nog jonge Astor Piazzolla iedere dag kijken naar het orkest van Troilo. En de stem van Gardel was niet meer weg te denken uit de tango-geschiedenis nadat hij in theater Esmeralda voor het eerst 'Mi noche triste' had gezongen.

Ook nu nog zijn op de Corrientes de theaters, cafés, en nachtclubs te vinden waar het leven pas laat op de avond begint. De tango klinkt er nog steeds: In theaters als San Martn en Presidente Alvear worden regelmatig concerten gegeven door zowel de arrivés als het aanstormende talent. Dansers vertrekken na middernacht naar danssalons als Volver of Regine, dat buiten slechts op het eerste zicht te herkennen is aan het minuscule uithangbordje met het opschrift 'hoy baile' (vandaag dans). Er zijn dus voldoende gelegenheden in Buenos Aires waar de bandoneons klinken en met de voeten de ocho's worden gedraaid.

Maar ook het tango-gevoel, waar niet direct een vinger op is te leggen, hangt in de stad. Dat mengsel van melancholie, droefheid en heimwee, dat de porteño van honderd jaar geleden al kenmerkte, dat gevoel is er nog, bij oud èn bij jong. “Het gevoel ontstaat door verschillende oorzaken”, vertelt de 56-jarige Eduardo Manuel Arquimbau, een van de beroemdste tangodansers in Buenos Aires. “Allereerst moet je omgeving een tangoklimaat zijn. Daarna komt de muziek. De muziek passeert je oren, mengt zich met je gedachten, gaat door je hart en daalt af naar de voeten. Dit veroorzaakt tussen twee dansers iets als tussen vogels. Het inspireert je, als je danst met een goede partner en op goede muziek, tot improvisaties.”

Arquimbau is eigenaar van La Galeria del Tango, een restaurant/dans-

salon/dansschool waar een nieuwe generatie tangueros wordt gekweekt. Volgens hem is de groeiende belangstelling van de jeugd vooral te danken aan de toegenomen populariteit van de tango in het buitenland. “Het succes in de Verenigde Staten, Europa en Japan, heeft weer een positief effect op de populariteit van de tango in Argentinië.” Het duo Vanina & Roberto - beiden in de twintig en vaak bij Arquimbau te gast - wordt tot de top van de huidige dansers in Argentinië gerekend.

Het is al laat op een warme avond als op straat de piano en het stemgeluid te horen zijn van het duo D'Agostino & Vargas. De krakende muziek is afkomstig uit Teatro Parakultural. Door de openstaande deuren is vanaf de straat een klein podium zichtbaar. Onder het licht van gekleurde schijnwerpers dansen zo'n twintig, dertig jongeren de tango. Parakultural staat bekend als underground-theater en als ontmoetingsplaats voor de alternatieve scene van Buenos Aires. Twee keer in de week wordt er tango-dansles gegeven, één avond in de week verandert het theater in een danssalon.

Voor de 21-jarige Laura Pulichino is de tango - hoezeer ook omkleed met traditionele normen en waarden - 'een manier van leven'. “Het bepaalt hoe je loopt, hoe je praat en hoe je je gevoelens uit. Ik ben zelf van Italiaanse afkomst, maar voel het leven in Buenos Aires in mijn hart.” Ook Ivan Kozicki, 20 jaar, wil graag porteño zijn. Van een generatiekloof bij de tango is volgens hem geen sprake. “De tango is actueel. De levenslessen en ervaring die er uit spreken gelden nu ook nog. Veel vrienden van me dansen op house of disco, maar daar zit niet in wat in tango zit.”

Ook op muzikaal tango-terrein is de jeugd vertegenwoordigd. Het Sexteto Sur - gemiddelde leeftijd 23 jaar - stond kort geleden met veel succes in een uitverkochte zaal van het Teatro Presidente Alvear aan de Corrientes. En ook andere groepen met muzikanten van onder de 30 rukken op. Zelfs in een gevestigd instituut als het Orquesta del Tango de Buenos Aires wordt de toon niet meer gezet door gezapige grijsaards.

Het radiostation FM Tango zendt 24 uur per dag tangomuziek uit en organiseert concerten van jonge artiesten in Buenos Aires. De zender is een van de best beluisterde in Buenos Aires en speelt een belangrijke rol in de hoofdstedelijke tango-wereld. Behalve het maken van radioprogramma's en het organiseren van concerten, geeft FM Tango eigen cd's uit en opereert als boekingsbureau voor artiesten.

Oprichter en directeur Michel Peyronel - rechtopstaand geblondeerd haar, oorbel en leren jack - besteedt veel aandacht aan het imago van de tango. “De tango werd hier altijd slordig gepresenteerd. Het was als een diamant die verkocht werd in een oude krant. Maar weinig mensen schijnen te beseffen wat de tango voor Buenos Aires betekent. Buenos Aires is tango.”

Peyronel was tot de oprichting van FM Tango in 1990 drummer in een hardrockband. Zijn visie op de beleving van de tango is ook onorthodox. De tango als levensstijl zegt hem niet veel. “Deze radio is nooit bedoeld voor de tangueros. Ik wilde een radio-station voor mensen zoals ik: niet de hele dag naar tango luisteren, maar alleen soms als je zin hebt in tango. Jongeren luisteren nu eens naar FM Tango en dan weer naar Metallica, en zo zie ik het graag.”

DANSLES

Dansles wordt op veel plaatsen en op verschillende niveau's gegeven. Voor hoog niveau bijvoorbeeld bij: La Galeria del Tango (Boedo 722), of Estudio Superior del Arte (Belgrano 2259). Ook wordt vaak les gegeven in buurt- en culturele centra, zoals het Centro Cultural San Martn (Sarmiento 1551) en het Centro Cultural La Boca (Necochea 1136). Verder tangoles in het Teatro Parakultural (Chacabuco 1072).

DANSSALONS

Danssalons zijn er in vele soorten en maten. Op en rond de Corrientes vind je Volver (Corrientes 847), La Argentina (Rodriguez Peña 361) en Regine (Riobamba 416). Verder zijn er oa La Ronda (Donado 1355), La Galeria del Tango (zie boven) en Club Mariano Acosta (Mariano Acosta 1544).

CONCERTEN

Tangoconcerten worden op tal van plaatsen gegeven, en zijn regelmatig gratis toegankelijk. Controleer de programma's in het Teatro Municipal General San Martn (Corrientes 1530), het Teatro Presidente Alvear (Corrientes 1659), en Café Tortoni (Avenida de Mayo 829).

SHOWS

Een grote selectie van tangoshows is te vinden in en rond de straat Balcarce. Lopend van zuid naar noord bevinden zich hier: Bar Sur (Estados Unidos 299), El Viejo Almacen (Independencia 313/Balcarce 799, gesloten, maar wegens historische waarde zeker een kijkje aan de buitenkant waard), La Vitrola en El Ultimo Tango (beide even om de hoek, op San Lorenzo), Caminito de San Telmo (Balcarce 749), Taconeando (Balcarce 725), La Cumparsita (Chile 302), A Media Luz (Chile 316), El Tango está en Malena (Defensa 727), Casa Blanca (Balcarce 668), Michelangelo (Balcarce 433), La Ventana (Balcarce 425).

CANTINA'S

Sterk vertegenwoordigd in La Boca. Bij de kruising van Necochea en Suarez zijn naast elkaar oa te vinden: Tres Amigos, Gennarino, La Gaviota, La Cueva de Zingarella, Il Piccolo Vapore en Spadavecchia.

INFORMATIE

Wie wil weten wat, wanneer, waar te doen is moet zelf zijn informatie bijeen scharrelen. Handig is om de uitgaansagenda's bij te houden in de kranten Clarn en La Nación, en het culturele weekblad La Maga te kopen. Ook op FM Tango (95.9 Mhz, 24 uur per dag) worden aankondigingen gedaan. Vriendelijke, maar weinig up-to-date inlichtingen wat de tango betreft worden verleend door toerismebureau's in Buenos Aires (Santa Fe 883 en de kiosk aan het begin van Florida). Achtergrondinformatie over de tango is te vinden in tijdschriften als Cuadernos de Difusión del Tango, Club de Tango en Buenos Aires Tango y lo demás (alle verkrijgbaar bij goed gesorteerde kiosk op Corrientes 1512).

IN NEDERLAND

Wie Buenos Aires denkt te bezoeken en daar beslagen ten ijs wil komen, kan de authentieke Argentijnse tango onder de knie krijgen bij oa Tangoschool Amsterdam (Willemsstraat 24A, tel 020-6256442). Nederlandstalige literatuur over de tango: Tango. Muziek, dans en lyriek van Horacio Ferrer en Wouter Brave (Meulenhoff), De geschiedenis van de tango van Ana Sebastián en Luis Labraña (De Geus). Enkele van de historische gegevens in dit verhaal zijn ontleend aan deze twee boeken.

    • Frank Renout