Jeltsin: ikonen uit museum moeten terug naar de kerk

MOSKOU, 24 NOV. President Jeltsin heeft de Tretjakov galerie in Moskou opdracht gegeven twee van Ruslands belangrijkste ikonen in bruikleen af te staan aan de Russisch-orthodoxe kerk, zo gauw dat technisch mogelijk is. De beslissing betekent een belangrijke overwinning voor de kerk, die al maanden bepleit dat deze kunstwerken weer voor religieuze doeleinden worden gebruikt. Het museum vreest dat de eeuwenoude ikonen door verandering van omgeving zullen worden beschadigd.

Bij het dispuut tussen kerk en kunst gaat het om schilderijen die voor Rusland meer dan alleen esthetische waarde hebben. De 15de-eeuwse ikoon 'Heilige Drieëenheid' is geschilderd door Andrej Roebljov, de grootste ikonenschilder die Rusland ooit heeft voortgebracht. Aan 'De Maagd van Vladimir', geschilderd in de twaalfde eeuw in Constantinopel, wordt zelfs goddelijke krachten toegedicht.

Niet bekend

De Russisch-orthodoxe kerk had de ikoon bij die gelegenheid te leen gekregen van de Tretjakov galerie na bemiddeling van de Moskouse burgemeester Loezjkov, en alleen omdat de situatie in Rusland begin oktober zo uitzonderlijk was. Het schilderwerk raakte er namelijk wel door beschadigd, zei conservator Nadezjnda Rozanova. De ikoon wordt in het museum onder een constante temperatuur en vochtigheidsgraad bewaard. Toen Jeltsin eerder deze maand aankondigde dat de ikonen eventueel weer naar de kerk terug zouden gaan, reageerde Rozanova dan ook verontwaardigd: “Dus dit is democratie. Je begint met het negeren van de experts.”

Maar het onderliggende dispuut gaat over meer dan over de conservering van kunstwerken: het gaat over het eigendom en het gebruik ervan. De Russisch-orthodoxe kerk is na de revolutie van 1917 haar meeste bezittingen kwijtgeraakt aan de staat. Zo is de Tretjakov galerie in bezit gekomen van de meer dan 5000 ikonen die de afdeling oude kunst onder leiding van Rozanova nu onder haar beheer heeft. Die ziet de ikonen als Russische kunst, die tentoongesteld moeten worden voor het hele Russische volk.

Sovjet-leider Michail Gorbatsjov begon de kerk haar gebouwen en voormalige bezittingen weer terug te geven, in de meeste gevallen overigens in bruikleen. De kerk beschouwt de ikonen vooral als religieuze objecten die daarom niet in een museum horen. “Het doel van religie is God te aanbidden en de ikonen zijn daartoe een middel. Het is onmogelijk te bidden zonder ikonen, en hun ouderdom is een deel van hun spirituele waarde”, legde een woordvoerder van patriarch Aleksej II onlangs uit.

Het dispuut liep zo hoog op dat president Jeltsin uiteindelijk een beslissing heeft genomen. In het maandag ondertekende decreet heeft hij bepaald dat de ikonen staatseigendom blijven en deel blijven uitmaken van de collectie van de Tretjakov galerie. Maar de werken zullen worden overgebracht naar de kathedraal van Maria-Hemelvaart in het Kremlin, zodra “alle voorzorgsmaatregelen zijn genomen die nodig zijn voor hun conservering”. Dat betekent dat ze zullen worden verhuist, zodra de juridische, financiële en vooral technische problemen rondom het transport zijn opgelost, verklaarde Jeltsins woordvoerder Anatoli Krasikov gisteren in een toelichting.

De Russisch-orthodoxe kerk heeft verheugd gereageerd. “Onze mensen hebben ze (de twee ikonen) nodig om het onrecht van de geschiedenis te herstellen”, zei een woordvoerder. Conservator Rozanova was teleurgesteld. Zij zei zich niet te kunnen voorstellen hoe afdoende maatregelen kunnen worden genomen om de ikonen te beschermen. Maar als daarvoor toch een oplossing wordt gevonden, zal het museum de beslissing van Jeltsin uitvoeren.