Jeltsin beperkt vrijheid buitenlandse banken

MOSKOU, 24 NOV. De Russische regering mag dan misschien Westers georiënteerde economische hervormingen nastreven, Westerse dienstverleners worden daarbij voorlopig geweerd. President Jeltsin ondertekende vorige week een decreet waarmee het buitenlandse banken wordt verboden Russische klanten te bedienen. Een soortgelijk decreet om buitenlandse advocaten te verbieden over Russisch recht te adviseren, is in voorbereiding.

Westerse advocaten, zo schrijft minister van justitie Kalmoekov in een begeleidende brief bij het ontwerp-decreet, “leasen prestigieuze kantoren in de centra van Moskou en St. Petersburg tegen minimale bedragen en huren tegen miezerige salarissen toonaangevende Russische juristen om ingewikkeld werk te verrichten. Ze rekenen honoraria aan Russische burgers en organisaties, maar betalen geen belasting, hetgeen materiële schade toebrengt aan de belangen van de staat. Russische advocaten en juridische adviseurs zien zichzelf gediscrimineerd worden in hun eigen land.”

De brief heeft voor onrust gezorgd onder de Westerse juristen in Moskou, waar zo'n 25 filialen van grote, vooral Amerikaanse, Britse en Franse advocatenkantoren actief zijn met het adviseren van Westerse ondernemingen die in Rusland zaken doen. De salarissen die zij hun Russische medewerkers betalen variëren van een paar honderd tot een paar duizend dollar per maand. De advocaten hebben zich voor hun verdediging nu gewend tot de diplomatieke vertegenwoordigingen van hun landen. Die moeten de Russische regering gaan uitleggen dat Westerse investeerders ook buiten de eigen landsgrenzen hun vertrouwde juridische adviseurs willen kunnen raadplegen. In de meeste Westerse landen kunnen buitenlandse advocaten niet zomaar procederen maar hun cliënten wel adviseren over het ter plaatse geldende recht.

“Dit is een kleinsteeds land met een zeer beperkt beeld van het buitenland”, zegt F.A. ter Borg, handelsattaché bij de Nederlandse ambassade. “Rusland is 75 jaar dichtgeplakt geweest en dus vindt men het vreemd dat buitenlanders gaan vertellen hoe de wet in elkaar zit.” Ter Borg overlegt deze week met zijn EG-collega's over eventuele tegenmaatregelen.

Of een protest van de EG-landen en de VS de advocaten zal helpen is de vraag, als de lobby van Russische juristen tenminste net zo sterk is als die van de Russische bankiers. Donderdag heeft Jeltsin na aanhoudende verzoeken van de Russische bankvereniging bepaald dat buitenlandse banken die op 15 november nog geen Russische cliënten hadden, moeten wachten met het bedienen van Russen tot 1 januari 1996. Dat betekent een tegenvaller voor acht banken, waaronder ING-bank en ABN AMRO, die juist vorige maand hun vergunning hadden gekregen en net begonnen waren met het zoeken van kantoorruimte en het trainen van personeel.

De betrokken banken willen niet officieel reageren op de maatregel, zij onderzoeken nog of de tekst ontsnappingsmogelijkheden biedt. Verder willen zij zich niet uit het veld laten slaan door 'het eerste het beste decreet', zoals één van hen zei. Hij wees erop dat in Rusland nogal wat besluiten na korte tijd weer worden herroepen.

De Russische bankiers hadden om maatregelen gevraagd om het nog jonge bankwezen te beschermen tegen ervaren en kapitaalkrachtige concurrenten uit het buitenland. Er zijn, volgens cijfers van oktober, 1932 banken en bankjes actief in Rusland. Daarvan beschikt tweederde over minder dan 100 miljoen roebel aan eigen vermogen (minder dan 100.000 dollar).

Bij deze cijfers moeten wel twee kanttekening worden gemaakt, zo menen Westerse bankiers. De meeste nieuwe Russische banken zijn opgericht door (voormalige) staatsondernemingen en hebben slechts tot oogmerk kredieten te verstrekken aan deze ondernemingen zelf. Het geld daarvoor lenen zij onder andere bij de Centrale Bank, die een wettelijke taak heeft als 'bank of last resort', als plaats waar de commerciële banken in uiterste nood op kunnen terugvallen.

De tweede kanttekening is dat de Russische banken die wel 'echte' bankaire activiteiten ontwikkelen, daarvoor aanzienlijke vergoedingen vragen. Het openen van een bankrekening kan in de honderden dollars belopen, en over elke transactie moeten dan nog percentages worden afgedragen. “Iemand beroven en er dan ook nog een rekening voor uitschrijven”, zo noemde een bankier de activiteiten van zijn Russische collega's onlangs.

De maatregel tegen de banken zorgde behalve voor teleurstelling ook voor verwarring bij buitenlandse bankiers, omdat de 'hervormingsgezinde' vice-premier Gajdar zich ervóór uitsprak en de 'conservatieve' president van de centrale bank, Gerasjenko, ertégen. Het decreet lijkt ook nog sprekend op een besluit van het parlement van 22 juli, dat door Jeltsin toen nog met een veto werd getroffen. “We kunnen de goeden niet meer van de slechten onderscheiden. Het lijkt wel een stoelendans, alles verandert voortdurend”, klaagt een Westerse bankier.

De maatregelen tegen de Westerse dienstverleners kunnen volgens sommige waarnemers verband houden met de parlementsverkiezingen over drie weken. Bankpresident Gerasjenko zei gisteren op de televisie: “Dit decreet is erg vreemd. Het is uitgevaardigd in verkiezingstijd.” Hij is zelf van mening dat concurrentie van buitenlandse banken nuttig kan zijn voor de modernisering van het bankwezen.

Volgens Ter Borg, de Nederlandse handelsattaché, tonen de maatregelen tegen de buitenlandse dienstverleners weer eens aan dat er in Moskou niet één op hervormingen gericht regeringsbeleid bestaat. “Dit land wordt geregeerd door wisselende coalities, soms wint de één, dan wint de ander. Dat is een politiek machtsspel waar wij niet altijd achter kunnen kijken.”

    • Hans Nijenhuis