Afbeelding ontdekt van oudste beeld van Erasmus

ROTTERDAM, 24 NOV. In het album amicorum van de 16e eeuwse Johann Jakob vom Staal, een rondreizend student van de universiteit van Wittenberg, is een tekening ontdekt van het vroegste standbeeld van Erasmus. Tot nu toe was onbekend hoe het eruit zag: het beeld werd door de Spanjaarden in 1572 vernield.

Zoals zo vaak bij dit soort ontdekkingen, speelde het toeval een grote rol. Als een van de weinigen in ons land verdiepte prof. dr. C .L. Heesakkers, universitair docent Neolatijn aan de Universiteit van Amsterdam en hoogleraar in hetzelfde vak in Leiden, zich in de geschiedenis van het bewuste album amicorum. Tegenwoordig denkt men daarbij vooral aan een feestbundel met bijdragen van verschillende auteurs, maar omstreeks 1540 was het een album waarin een student op reis opdrachten noteerde van belangrijke personen die hij op zijn reis ontmoette. Daarnaast verzamelde hij er versjes in, opschriften en tekeningen.

Johann Jakob vom Staal was zo'n reizende student. Hij studeerde in Zwitserland, Duitsland en Frankrijk, nam dienst in het Franse leger en werd later stadsschrijver in Solothurn in Zwitserland, waar in het staatsarchief zijn album amicorum wordt bewaard. De Zwitserse hoogleraar Rolf Max Kully vatte een paar jaar geleden het plan op om dit in het Latijn geschreven manuscript uit te geven. Hij nam contact op met Heesakkers, ook omdat Vom Staal op zijn studiereis Nederland aandeed. Pas recentelijk kreeg Heesakkers de transcriptie van het manuscript onder ogen.

“Vom Staal verbleef maar vier dagen in Nederland”, vertelt Heesakkers. “Hij bezocht Deventer, Hoorn, Utrecht, Amsterdam en Den Haag. Op 23 september 1563 reisde hij van Delft naar Rotterdam. Hij schrijft dat het voor hem, als vurig bewonderaar van Erasmus, vanzelfsprekend was de geboortestad van deze grote humanist te bezoeken. Toen ik las dat hij een tekening van het standbeeld van Erasmus had laten maken sprong ik letterlijk van mijn stoel.”

Heesakkers besefte dat hij een unieke afbeelding op het spoor was van het vroegste standbeeld van Erasmus. Post uit Solothurn bracht kort daarna de afbeelding, die bij dezen voor het eerst wordt gereproduceerd.

De geschiedenis van het standbeeld van Erasmus is tamelijk gecompliceerd. In 1549 werd prins Philips bij zijn bezoek aan de Maasstad begroet door een pop van hout en gips die Erasmus moest voorstellen, met in de hand een pen en een papierrol. In 1557 volgde het eerste echte standbeeld, opgetrokken uit blauw arduinsteen. Dit beeld stond op de brug van de markt. Het werd in 1572 door Spaanse soldaten vernield en in de rivier geworpen. Volgens de ene bron werden de soldaten opgehitst door een Spaanse kapelaan die Erasmus op het hoofd sloeg, volgens een andere bron door een monnik die de versteende geleerde uitschold voor ketter. De Rotterdammers lieten het er in ieder geval niet bij zitten en richtten in 1572 een houten standbeeld op, zo beschilderd dat het van steen leek. Dit beeld werd omstreeks 1595 vervangen door een stenen beeld dat op zijn beurt werd verdrongen door het beeld dat er nu nog staat en dat in 1622 werd gemaakt door de Amsterdamse beeldhouwer Hendrick de Keyser.

Van het beeld dat Vom Staal in 1563 zag, was tot nu toe alleen een weinig gedetailleerde beschrijving bekend, opgetekend door de Utrechtse humanist Arnoldus Buchelius. Die maakte in 1583 ook als eerste een schets van het houten beeld. “Uit de afbeeldingen van Buchelius en Vom Staal blijkt dat het oudste beeld er heel anders heeft uitgezien”, aldus Heesakkers. “De Erasmus van Vom Staal houdt met beide handen een schild vast. Later houdt hij in zijn rechterhand een opengeslagen boek. Zijn gezicht is echter niet op het boek gericht, zodat het lijkt alsof Erasmus met een preek bezig is. Pas in 1622 beeldt Hendrick de Keyser hem af in die karakteristieke leeshouding.”

Overigens vertoont de tekening die Vom Staal liet maken grote overeenkomst met een klein beeldje van Erasmus dat nu wordt gekoesterd door het Rotterdams Historisch Museum. Dit zandstenen beeldje dateert uit de tweede helft van de 16de eeuw en is waarschijnlijk afkomstig uit een nis in de gevel van het geboortehuis van Erasmus, zoals de Rotterdamse classicus drs. N. van der Blom eerder meldde.

Nog geen paar maanden geleden publiceerde de Utrechtse kunsthistoricus Jochen Becker een boek waarin de geschiedenis van de Erasmus-beelden uitvoerig aan bod komt. Over het beeld uit 1557 moest hij toen echter schrijven: “Over het uiterlijk van dit beeld kunnen wij slechts speculeren.” Heesakkers zal zijn bevindingen over de tekening van Vom Staal in december publiceren in het Rotterdams Jaarboekje, een uitgave van het Historische Genootschap Roterodamum.

    • Ewoud Sanders