Overleg had plaats in goede sfeer, maar leverde weinig nieuws op; Apec stond bol van de symboliek

SEATTLE, 22 NOV. Een president kan zijn publiek in binnen- en buitenland door zijn daden iets bijbrengen en dat heeft president Clinton afgelopen week met veertien Aziatische leiders in Seattle gedaan. Zo arm als de conferentie van de Asian Pacific Economic Council (APEC) was aan nieuws, zo rijk was ze aan symboliek.

De op de topconferentie vertegenwoordigde landen zijn goed voor meer dan de helft van de wereldproduktie en de deelnemers wilden allemaal praten over internationale handel en zaken doen. Het overleg verliep beter dan de vernederende tocht naar Tokio die Clintons voorganger George Bush begin vorig jaar ondernam om bij de toenmalig premier Miyazawa exportmogelijkheden voor Amerikaanse produkten af te smeken. De topconferentie gaf de oppositie tegen het Noordamerikaanse Handelsverdrag (NAFTA), die zich afgelopen vrijdag tevergeefs zwakjes in de Senaat liet horen, en de Europese Unie (EU), die nog worstelt met de landbouwpolitiek, een zielig aanzien. Vrijdagavond nam ook de Senaat NAFTA aan en Clinton hoeft het alleen nog maar te tekenen.

Staande met de leiders van de Asian Pacific Economic Council op Blake Island dicteerde Clinton zaterdag nog eens aan de pers wat de boodschap van de verzamelde leiders van landen rond de Stille Oceaan voor de EU was. “De boodschap aan Europa is dat we willen dat dit een eensgezinde maar open gemeenschap is en dat we willen dat Europa met ons meewerkt om tegen het einde van het jaar een goede GATT-wereldhandelsovereenkomst te krijgen. We willen niet dat dit een exclusief handelsblok wordt, we willen dat onze Europese vrienden zich bij ons voegen in een nieuw wereldhandelssysteem”, zei hij.

Dreiging gaat er niet uit van deze samenwerking. Clinton heeft met de Aziatische regeringsleiders veel minder gemeenschappelijk dan met zijn Europese politieke collega's. Er was een harde confrontatie tussen Clinton en de Chinese president Jiang Zemin. Wel is nieuw dat Clinton beseft dat hij een bijna-grootmacht als China niet meer kan negeren. De Chinezen houden Amerikaanse eisen tot non-proliferatie van kernwapentechnologieën of het naleven van de mensenrechten voorlopig af. Ze gaan er van uit dat Amerika de handel met China te hard nodig heeft.

Toch is er geen enkele garantie dat Clinton slaagt waar zijn voorgangers faalden: 'eerlijke handel' oftewel vermindering van de grote handelstekorten met China, Japan en de Aziatische tijgers. De Apec wordt voortgestuwd door de behoefte van Aziatische en Amerikaanse zakenlui aan afspraken over investeringen en handel, maar de verschillen in maatschappelijke en politieke structuren begrenzen de mogelijkheden. Door het feit dat Amerika zich militair deels terugtrekt uit het gebied, boet het ook aan invloed in.

Clinton begint voorlopig geen nieuw bondgenootschap rond de Stille Oceaan, maar wil zijn “wereldwijde initiatieven richten op de snelst groeiende gebieden”. Dat betekent verandering in brandpunt. De kwesties Bosnië en Somalië blijven rusten. Rusland krijgt nog wel speciale aandacht. West-Europa blijft liggen, want het levert wegens de recessie geen nieuwe Amerikaanse banen op. De betalingsbalans met de EU is ruwweg in evenwicht. Minister van buitenlandse zaken Christopher weet zich met de crises daar geen raad en hij krijgt in Bonn, Parijs en Londen weinig respect.

Clinton voelt zich met economische vraagstukken beter op zijn gemak dan met politiek militaire problemen. Hij heeft gisteren duidelijk gemaakt dat de internationale politiek sinds het einde van de Koude Oorlog radicaal is veranderd. Economische betrekkingen zijn van meer belang dan militaire verhoudingen. Minister Christopher had het afgelopen dagen vaak over export en wereldhandelsbesprekingen. Non-tarifaire handelsbelemmeringen en meestbegunstigings-clausules hebben de plaats ingenomen van throw weight, meerkoppigheid en reikwijdte van kernraketten. Speciaal in Azië is dat zichtbaar. “Voor de eerste keer in deze eeuw verdeelt geen grote militaire rivaliteit het gebied rond de Stille Oceaan”, zei Clinton. “In een korte tijd zijn veel van de economieën daar veranderd van domino's tot dynamo's.”

In een tijd dat politieke leiders over de hele wereld door binnenlandse problemen in beslag worden genomen en veel Amerikanen de wereld de rug willen toekeren, heeft Clinton krachtig gepleit voor open grenzen. Hij heeft zo een dam opgeworpen tegen verder afglijden naar isolationisme en protectionisme. In die zin heeft hij het economische leiderschap op zich genomen, hetgeen zou kunnen bijdragen aan het welslagen van de GATT-onderhandelingen.

APEC wordt voorlopig geen vrijhandelszone. De Aziatische leiders zijn niet van zins om alle staatsinmenging in hun economieën op te heffen. De APEC is hybride en heeft na lang overleg besloten dat het geen 'gemeenschap' wordt. De vergadering had een Aziatisch karakter, niet onderhandelen maar raadplegen. Vooral de leiders van Japan en China hadden aanvankelijk moeite met echt Amerikaans relaxen tijdens de conferentie, maar bij het diner op vrijdagavond kwam de stemming erin. Voor de boottocht van zaterdagochtend had de Chinese president zelfs zijn stropdas afgedaan en zijn bovenste overhemdknoopje losgemaakt. De rest van het pak bleef aan. Later lunchte het gezelschap in een indiaans long house op Blake Island tussen indiaanse maskers en totempalen. De Japanners en Chinezen vonden het aanvankelijk niet prettig dat ze geen cohorten medewerkers hadden kunnen meenemen die in hun oor fluisteren, maar het bevorderde de spontaniteit.

De Amerikaanse pr-machine draaide op volle toeren om waardevolle 'afspraken' naar voren te brengen, die vervolgens weer door de Aziatische deelnemers werden afgezwakt of ontkend. De Amerikaanse handelsgezant, Mickey Kantor, en de minister van handel, Ron Brown, kondigden triomfantelijk een overeenkomst met ASEAN aan, de organisatie van de zes Oostaziatische tijgers - Indonesië, Singapore, Brunei, Maleisië, Filippijnen en Thailand. De bedoeling was dat de Amerikaanse regering kleine bedrijven in dat gebied met export naar Amerika zou helpen, op voorwaarde dat die landen hun markten openen. Later gaf de Thaise vice-premier, Supachai Panitchpakdi, een heel andere versie. Hij noemde het een Amerikaanse 'verkenning' van het wederzijdse belang. Over de handelsbalans met Amerika maakte hij zich weinig zorgen. “We zouden wel willen weten hoe er een beweging van Aziatische goederen naar de VS kan plaatshebben”, zei hij. Dergelijke overeenkomsten die door beide kanten verschillend worden uitgelegd, leiden tot teleurstellingen. Van Amerikaanse zijde wordt op naleving aangedrongen, terwijl aan Aziatische zijde onbegrijpend de schouders worden opgehaald.

De Japanse premier Hosakawa kwam er bij deze top gemakkelijk van af. Hij stelde zich achter het Blair House akkoord tussen de Verenigde Staten en de Europese Unie over de kortingen van landbouwsubsidies. Maar voorlopig wil hij zijn eigen Japanse markt niet openstellen voor Amerikaanse rijstimport, want dat zou zijn politieke hervormingen in gevaar brengen. Clinton wil Hosakawa voorlopig de kans geven om hervormingen door te voeren. Door de bestrijding van corruptie krijgen Amerikaanse ondernemers meer kansen op de Japanse markt. Daarna wil Clinton de 'raamwerkakkoorden' tot opening van de Japanse markten verder uitvoeren en het zou dan wel eens snel afgelopen kunnen zijn met de wederzijdse harmonie. In Indonesië kan het dan tot achttien leden uitgebreide gezelschap komend jaar verder praten.

    • Maarten Huygen