Russische vrouw zit weer thuis

MOSKOU, 20 NOV. De economische en politieke hervormingen in Rusland hebben voor ten minste de helft van de bevolking voornamelijk verslechteringen opgeleverd: voor de vrouwelijke helft. Bij de verkiezingen op 12 december dreigen vrouwen nu ook nog uit de politiek te verdwijnen. Zo vreest althans de partij die is opgericht om dat te voorkomen, 'Vrouwen van Rusland'.

Het gelijkheidsideaal van het communisme is ook bij de verdeling man-vrouw in de politiek op de achtergrond geraakt, zo leert een blik op de kandidatenlijsten voor de aanstaande parlementsverkiezingen. Op de lijst van de meest hervormingsgezinde partij, die van vice-premier Jegor Gajdar, zijn onder de 211 kandidaten veertien vrouwen. Twee van hen staan bij de eerste veertig. De andere lijst van Jeltsin-getrouwen, die van Sergej Sjachrai, telt onder 194 kandidaten zeven vrouwen. De hoogste staat op nummer zestig.

Bij de oppositie is het weinig anders. De Agrarische Partij heeft haar eerste vrouwelijke kandidaat op plaats 77 gezet. De ultra-nationalisten hebben er een op plaats 49. Alleen de Communistische Partij heeft een vrouw op plaats vier en verscheidene vrouwen op de plaatsen dertig tot en met veertig. Een medewerker van president Jeltsin zei onlangs zich wel op de komst van enkele vrouwelijke parlementariërs te verheugen. Zij zullen volgens hem “de zaal een beetje opfleuren”.

“Rusland is een patriarchaal land. De man zit in de politiek en de vrouw zit thuis. Dat is al eeuwen zo en de zogenaamde gelijkheid onder het communisme blijkt slechts een intermezzo te zijn geweest”, zo verklaart Jekaterina Lachova bovenstaande cijfers. Zij draagt de titel 'presidentieel adviseur voor vrouwen-, familie- en kinderaangelegenheden', hoewel ze zich niet kan herinneren wanneer ze Jeltsin voor het laatst heeft ontmoet. Behalve Lachova zit er nog één vrouwelijke minister in het team van Jeltsin, op Sociale Zaken. Verder is het aantal vrouwelijke gouverneurs in de 88 deelgebieden, het aantal leden van de hoogste rechtscolleges, of het aantal ambassadeurs nul.

Als straks ook het nieuwe parlement bijna geen vrouwen meer telt, kan de regering gemakkelijk economische problemen op vrouwen afwentelen, vreest Lachova. Dat proberen de beleidsmakers volgens haar nu al. Zij noemt de arbeidsmarkt als voorbeeld. Van de ontslagen die in 1991 en 1992 in Rusland zijn gevallen, betrof meer dan 70 procent vrouwen. “Waarom zouden we vrouwen werk geven als er mannen werkloos zijn”, vroeg minister van arbeid Gennadi Melikian zich onlangs hardop af. Hij vond zelf: “Het is beter dat mannen werken en vrouwen het huishouden doen en voor de kinderen zorgen.”

Pag.5: Vrouwen - 'het echte proletariaat'

Niet alleen verliezen vrouwen als eersten hun baan. De salarissen in de sectoren waar Russische vrouwen traditioneel werken, onderwijs en medische zorg, waren al lager en nu blijven ze ook nog het sterkst achter bij de explosieve inflatie. Een arts verdient op dit moment omgerekend veertig dollar per maand, dat is maar iets meer dan de helft van het gemiddelde maandinkomen. Driekwart van de artsen is vrouw.

Toegegeven, onder de nieuwe biznismen die in Rusland tegenwoordig zo succesvol opereren zijn ook vrouwen. Zes procent om precies te zijn, zegt Lachova. En de zakenvrouwen hebben volgens haar meer moeite hun bedrijven te laten registreren dan mannen. Kredieten worden vrouwelijke ondernemers vaak zonder opgaaf van redenen geweigerd. Ook hun contact met het internationale bedrijfsleven kent belemmeringen die met hun sekse samenhangen: de hotellobby's waarin buitenlandse zakenmannen veel werkafspraken maken komen vrouwen niet altijd in. Hier geen hoeren, zegt de portier dan.

Niet dat vrouwen het onder het communisme zo goed hadden. Nadat Lenin de onderdrukking van de vrouw als uitwas van het kapitalisme had afgeschaft, steeg de arbeidsparticipatie van vrouwen tot 90 procent. Maar de onderwijzeressen, artsen of boerinnen die nodig waren om aan de opbouw van de heilstaat mee te werken wachtte na de gedane arbeid ook nog het huishouden. De Sovjet-man hield het tempo van de emancipatie niet bij, hoewel zijn salaris zelden zo hoog was dat zijn vrouw niet hoefde te werken. De vrouwen zijn het 'echte proletariaat' van de Sovjet-Unie, zo heeft Michail Gorbatsjov ooit toegegeven.

Het was Gorbatsjov die, bezorgd om het stijgende aantal echtscheidingen, jeugdcriminaliteit en werkloosheid, begon met een campagne om “het vrouwen mogelijk te maken terug te keren naar hun puur vrouwelijke missie”, zoals hij in zijn boek Perestrojka schreef. Meer tijd voor het gezinsleven, daar waren veel Russische vrouwen gezien hun zware dubbele taak niet tegen. Maar die 'terugkeer naar de vrouwelijke missie' bleek ook de afschaffing in te houden van de quota die bestonden voor deelname van vrouwen aan het bestuur. Eenderde van de zetels in de Opperste Sovjet was in de Sovjet-Unie voor vrouwen gereserveerd, in lokale raden zelfs de helft.

Na de gedeeltelijke afschaffing van de quota leverden de verkiezingen in 1989 voor het Sovjet-Congres van Volksafgevaardigden nog maar 16 procent vrouwelijke volksvertegenwoordigers op. Bij de verkiezingen een jaar later voor het Russische Volkscongres, toen de quota inmiddels volledig waren afgeschaft, viel dat nog verder terug tot 5,5 procent. En bij de eerste echt vrije verkiezingen volgende maand dreigen vrouwen helemaal van de politiek te worden uitgesloten, vreest Lachova. Daarom heeft zij zich kandidaat gesteld voor de lijst 'Vrouwen van Rusland'.

'Vrouwen van Rusland' is een nieuwe politieke beweging van een verzameling al veel langer bestaande vrouwenorganisaties, uiteenlopend van de Associatie van Schrijfsters tot de Bond van Moeders van Afghanistan-strijders, met als programmapunt: meebeslissingsrecht voor de vrouw. “Je kunt een land niet democratisch noemen als de helft van de bevolking van de besluitvorming is uitgesloten”, zegt lijsttrekster Alevtina Fedoelova. Volgens haar zijn mannelijke politici geneigd voorrang te geven aan onderwerpen als militaire veiligheid, industrie en landbouw. Daarbij verliezen zij dan andere maatschappelijke problemen uit het oog.

De voormalige onderwijzeres onderstreept dat haar beweging geen andere rechten voor vrouwen bepleit dan deelname aan de politiek. “Wij zijn absoluut niet feministisch. Onze slogan is 'Vrouwen voor Rusland', en niet 'Vrouwen voor vrouwen'.” Gevraagd naar een voorbeeld van wat zij in het parlement zou bepleiten, zegt Fedoelova: “Er is onlangs een belastingwet aangenomen. Daarin hadden natuurlijk financiële prikkels voor de producenten van babyvoeding moeten worden opgenomen, want er is tegenwoordig een groot tekort aan babyvoeding. Maar dat is nu zo'n dringend probleem waaraan mannen niet denken.”

'Vrouwen van Rusland' hoopt in het nieuwe parlement ook een bemiddelende rol tussen de verschillende partijen te kunnen spelen, zodat politieke conflicten niet meer zo uit de hand kunnen lopen als deze herfst met de gevechten rondom het Witte Huis. Fedoelova wijst daarbij op haar tweede campagneslogan: 'Waar vrouwen zijn is harmonie'.

De vrouwenorganisaties die de achterban van de partij vormen beschikken over een uitgebreid netwerk van contacten over heel Rusland. Die hebben 'Vrouwen van Rusland' eerder deze maand tegen veler verwachting in aan de benodigde 100.000 handtekeningen voor deelname aan de verkiezingen geholpen. De 44 kandidates hopen nu ook over de kiesdrempel van 5 procent te komen.

Als het aan de media ligt gebeurt dit niet. Twee dagen voordat de handtekeningenacties waren afgerond kondigde de Russische radio aan dat de vrouwenpartij zich uit de verkiezingsrace had teruggetrokken. Afgelopen zondag zag de populaire televisiepresentator Jevgeni Kiseljov de partij over het hoofd toen hij de kansen van de verschillende deelnemers aan de verkiezingen voorrekende. In verscheidene krantenoverzichten van de deelnemers komt 'Vrouwen van Rusland' helemaal niet voor. “Het is in de Russische journalistiek gebruikelijk om partij te kiezen, en geen van die mannen is natuurlijk voor ons”, verklaart Fedoelova. “Vrouwen in de politiek, dat wordt nu eenmaal niet serieus genomen.”

Maar het grootste obstakel dat Fedoelova en Lachova moeten overwinnen zijn de vrouwen zelf. “Je mag natuurlijk niet generaliseren, maar de meeste vrouwen zijn net zo conservatief als hun mannen”, zegt Fedoelova. “Er bestaat absoluut geen vrouwelijke solidariteit”, weet Lachova. “Wanneer een vrouw tot de top doordringt ontmoedigen haar vriendinnen haar alleen maar. Het idee is dat er nu eenmaal 'mannen-sferen' bestaan, zoals politiek en economie, en 'vrouwen-sferen', rondom het huis. Die stereotypen moeten wij veranderen.”

Een niet representatieve steekproef van deze krant wees uit dat dit nog enige tijd kan vergen. “Ik stem liever op een capabel iemand dan op een vrouw”, zei de lerares Russisch. “Misschien bij de volgende verkiezingen, als de belangrijke problemen van het land zijn opgelost”, antwoordde de secretaresse. “Ach die vrouwen, wat willen ze toch”, vroeg de huishoudster.

    • Hans Nijenhuis