NIET MET DE KORAN ALLEEN

Arabische boeken vindt men in Nederland meest in de oude arbeiderswijken van de grote steden. Emigranten doen er bescheiden zaken met muziekcassettes, videobanden, en nog wat beduimelde vrome tractaten of romannetjes met suikerzoete omslagen. Boekhandel El Hizjra in de Amsterdamse Pijp was altijd al anders: kalligrafische plaatwerken en sjieke kunstboeken in de etalage maakten de winkel tot het 'Atheneum' van de Arabische boekhandels. En nu ze sinds dit voorjaar op de Amsterdamse Singel (nummer 300A) zitten, zijn ook entourage en ruimtebeslag van de nodige standing.

Er zijn natuurlijk korans in alle soorten en maten te vinden: net als bijbels in provinciale Nederlandse boekhandels - ze verkopen altijd goed. Maar daarnaast hebben ze nergens zoveel Arabische kinder- en schoolboeken als hier. Tientallen klassieke en moderne verhandelingen over de islam zijn er eveneens in voorraad. Opvallender is echter de verzameling Arabische literatuur en de vertalingen - de hele westerse literaire canon lijkt hier vertegenwoordigd. Dostojevski, Hugo, Moravia, Hegel en Sartre. Simone de Beauvoirs Le deuxième sexe is er in het Arabisch voor achttien gulden per deel te koop. Niet duur, al is het een veelvoud van wat dergelijke boeken kosten in Egypte, of Libanon, van waaruit El Hizjra zijn meeste uitgaven importeert.

'Kennis, universele kennis, is voor mij de essentie,' zegt Abderazak Sbaïti, de eigenaar. Hij is uit Marokko afkomstig en getrouwd met de Nederlandse Simone IJben. Zij is de drijvende kracht achter de winkel: een Marokkaans accent bij telefonische bestellingen, zo is hun ervaring, wekt bij uitgevers twijfel over de kredietwaardigheid van de beller - een Nederlandse stem levert die problemen niet op. In 1972 kwam hij, zestien jaar oud, naar Nederland: vol kritiek op zijn eigen land, links natuurlijk, en met een passie voor moeilijke maar diepgravende literatuur. Het laatste is gebleven, en met zijn in 1985 begonnen boekhandel, gelieerd aan een ook door hem opgericht gelijknamig centrum voor Arabische kunst en cultuur, wil hij nu West en Oost beter met elkaar bekend maken, en laten zien hoe ze altijd door elkaar beïnvloed zijn.

PLICHTEN

Het gaat zeker niet alleen om de westerlingen die zoals bekend veel clichématige denkbeelden over de islam koesteren. De islamitische gemeenschap in Nederland - Marokkaanse, Turkse en Surinaamse immigranten - hebben ook veel te leren. Nederland heeft zich altijd wat bescheiden opgesteld, meent hij.

Opgegroeid in een francofoon milieu in Tanger, kende hij vooral de manier waarop Fransen anderen hun cultuur oplegden. In Nederland verraste hem de openheid: hier ging niet alles door een Franse zeef, maar kon er direct kennis genomen worden van alles wat het Westen te bieden heeft. 'Dat is heel bewonderenswaardig, maar jammer is alleen dat Nederland vergeet de immigranten duidelijk te maken wat hier de normen en waarden zijn. Als de immigranten problemen hebben wordt daar snel iets aan gedaan,' zegt Sbaïti. 'Met de rechten gaat het niet zo slecht, maar er zijn ook plichten, en daar wijzen ze hier niet graag op.' Zo had hij veel eerder fatsoenlijk Nederlands leren spreken, denkt hij, als hij in de jaren zeventig niet omringd was geweest door linkse intellectuelen die hem graag wilden helpen door Frans met hem te spreken.

El Hizjra (vertaald als 'vertrek' of 'migratie') heeft zijn streven uitgedrukt in de publikatie van enkele eigen boeken. Bijvoorbeeld een tweetalige bundel Arabische en Nederlandse poëzie (Brug tussen twee culturen) waarin onder anderen Kouwenaar, Herzberg en Schierbeek zijn opgenomen. En dit voorjaar verscheen nog Dansende Driften, Arabische en Nederlandse verhalen, ook tweetalig, met verhalen van onder anderen de Marokkaan Shoekri, de Libanese As-Sjaich, en Nederlanders als Möring en Van Toorn.

Als Centrum voor Arabische Kunst en Cultuur (onder andere door WVC gesubsidieerd), organiseert El Hizjra lezingen door vrijdenkende Arabische intellectuelen. Jaarlijks is er een kunstfestival en een 'literaire wedstrijd voor iedereen van (deels) Marokkaanse en Arabische afkomst' (vanavond is de prijsuitreiking in het Amsterdamse Soeterijntheater). Verder organiseert het Centrum exposities van Arabische beeldende kunst en cursussen Arabisch en Marokkaans. Voor een belangrijk deel doet El Hizjra daarmee hetzelfde werk als de stichting El-Farabi, gevestigd in De Balie te Amsterdam, die ook al de Arabische en de immigrantencultuur in Nederland bekendheid wil geven. Deze stichting richt zich niet zozeer op (westerse) educatie van moslims in Nederland, de stichting wordt door Arabisch-sprekenden beheerd, en er is geen boekhandel aan verbonden.

FUNDAMENTALISME

Hoe druk is het nu op de 'brug tussen twee culturen', zoals het devies van El Hizjra luidt? Niet overdreven, lijkt het. Het is op een doordeweekse dag geen komen en gaan in de winkel. Arabisch sprekende intellectuelen zijn er in Nederland niet veel, zo constateert Sbaïti, en zijn zaak zal daarom nooit kunnen tippen aan het assortiment dat dergelijke winkels in Parijs of Londen kunnen bieden.

Nederlandse universiteitsbibliotheken halen hun Arabische boeken via het Nederlands Instituut in Kairo direct uit Egypte. Iedere student Arabisch keert van zijn verplichte stage uit dat land terug met hoeveelheden literatuur die hem of haar voor jaren leesstof bieden. En emigranten laten hun familie boeken opsturen: het prijsverschil maakt dat soms de moeite waard.

Maar ook 'provinciale' boekhandels hebben bestaansrecht. El Hizjra heeft tenslotte nog zijn schoolboeken die bestemd zijn voor het Onderwijs in Eigen Taal en Cultuur (OETC). En de academicus vindt er zo nu en dan iets van zijn gading. El Hizjra heeft tevens een verzameling westerse en vertaalde literatuur over de islam, de Arabische wereld en immigranten. Maar daarin is de winkel, met uitzondering van Franstalige uitgaven, minder royaal gesorteerd dan de Amsterdamse boekhandel Pantheon.

Als Arabische kwaliteitsboekhandel is El Hizjra in Nederland niet uniek. In Vlaardingen heeft Elfasid met een wat ander assortiment ook een goede naam. Het Oosters Antiquarium te Leiden is van oudsher een goede vindplaats voor tweedehands boeken. En elders komen nieuwe winkels op. Bijvoorbeeld op de Aalsmeerweg in Amsterdam, in de boekhandel Avicenna, waar sinds enkele maanden nieuwsgierige volkse Nederlanders zich vergapen aan de lange rijen gebonden boeken met gouden Arabisch opschrift en een hypnotiserend onbekende inhoud. Hier staat weinig vertaalde westerse literatuur, maar wel zijn er eenvoudige Nederlandse werkjes over de islam voor bijvoorbeeld Marokkaanse jongens die het Arabische schrift niet beheersen.

En waar zijn nu de opruiende geschriften van Egyptische broederschappen en de politieke fundamentalisten uit bijvoorbeeld Marokko, Algerije en Tunesië? Deze ISBN-loze boekjes worden veelal in Parijs, Brussel of Londen gedrukt, en worden zelfs in deze diaspora wat clandestien verspreid. In Nederland zijn ze bijvoorbeeld te vinden op de Oosterse Markt in IJmuiden. En zeker niet bij El Hizjra. De deftigste Arabische boekhandel van Nederland is daar te preuts voor. 'Ik ben tegen fundamentalisme als het mensen de mond wil snoeren,' zegt Sbaïti. 'Ik wil de rijkdom van de cultuur laten zien. Met Hegel, Nietzsche, Foucault - dat soort mensen.'

    • Martijn de Rijk