Net op tijd

Adriaan Venema had kunnen weten dat hij door het plegen van zelfmoord het taboe dat daarop rust eerder heeft bekrachtigd dan doorbroken. Ik geloof niet dat het plegen van zelfmoord ooit de gewoonste zaak van de wereld zal worden. De reden daarvoor is eigenlijk heel simpel.

Als het leven ondoorgrondelijk en raadselachtig is, kan de dood niet een oninteressante bijkomstigheid zijn. Misschien is het ook niet juist te zeggen dat op zelfmoord nog een taboe rust, zoals dat rust op incest. Wij hebben de mogelijkheid dat iemand zelfmoord pleegt allang aanvaard en kunnen ons er ook min of meer bij neerleggen dat onder omstandigheden een zelfmoord wordt voltrokken. Wij hebben ons er ook al bij neergelegd dat als er iemand recht heeft op zelfmoord dat dan toch wel de persoon zelf is. Maar wat blijft is dat zelfmoord berust op een illusie van inzicht. Wij zullen nooit zeggen van iemand die zelfmoord pleegt, dat hij de situatie goed heeft ingeschat. Bijzonder knap dat hij er op tijd bij was. Benijdenswaardig en voorbeeldig. Zelfmoord zal nooit een gemoedelijke vanzelfsprekendheid worden; wat je toch hoopt bij de doorbreking van een taboe. Als zelfmoord vanzelfsprekend wordt, zou dat betekenen dat wij weten wat het leven waard is.

Ik geloof wel dat Adriaan Venema heeft bijgedragen tot het scheppen van een nieuw taboe, namelijk dat iemand niet met goed fatsoen kan terugkomen op een publiekelijk aangekondigd besluit om zelfmoord te plegen. Wie er op terugkomt daalt in prestige. Wie doorzet stijgt in achting. Nou ja, er zijn nog genoeg schrijvers die zich in het doorbreken van dit taboe verdienstelijk kunnen maken. Tegenover Ischa Meijer verklaarde Venema: “Kennelijk verschaft de naderende dood mij ruimte. En ik voel mij ongelooflijk onaantastbaar. Ja, - ik ben de baas. Wat ik altijd nagestreefd heb ik mijn leven, bezit ik nu echt. Controle. Over mijn lot. Over mijn leven.”

Zulke gênante onthullingen kunnen er alleen maar toe bijdragen in je besluit te volharden, lijkt mij. Toch was het een volstrekt correcte conclusie geweest om te zeggen, dat je door de aangekondigde zelfmoord hebt gerealiseerd, wat je altijd al wilde realiseren, namelijk macht over je lot. Maar dat je nu ook van zelfmoord kunt afzien, omdat het doel net op tijd is bereikt. Je weet nu hoe het voelt en hoe gelukzalig het was, maar je bent evenzeer nergens toe verplicht. De aankondiging bleek een verstandige kunstgreep en daar had het bij kunnen blijven. Je had er zelfs nog wat langer van kunnen genieten. De rechtvaardiging en aantrekkelijkheid van zelfmoord is omgeven door bedriegelijke redenen en ik heb sterk de indruk dat wij door zelfmoordenaars op een dwaalspoor worden gebracht.

Enkele redenen om zelfmoord te plegen die Adriaan Venema noemde, waren dat hij niet de last wilde dragen van een leven dat verzwaard werd door een hersenbloeding en het al evenmin zou kunnen verdragen dat hij door het verval van zijn talent slechtere boeken zou gaan schrijven. Het bedriegelijke zit hierin, dat wij niet kunnen zeggen dat hij er in geslaagd is dat te voorkomen, zoals je door passende maatregelen brand voorkomt. Zelfmoord hoort niet thuis in het rijtje maatregelen dat er toe bijdraagt dat bepaalde teleurstellingen je niet zullen overkomen. Bij elke maatregel hoort de verzuchting dat goddank die ramp je bespaard bleef. Maar die verzuchting kan Venema niet meer slaken. Het is niet mogelijk het nut van zelfmoord te beoordelen, want dat veronderstelt dat je er nog bent.

Mensen proberen wel eens aan een beoordeling, die mogelijk ongunstig voor hen uitvalt, te ontsnappen door zichzelf voortijdig te benadelen. Het klassieke voorbeeld is de student die zich bedrinkt aan de vooravond van een tentamen, zodat hij het zakken kan toeschrijven aan zijn benevelde staat en zijn tekort aan talent niet onder ogen hoeft te zien. Voor zo'n student hebben wij weinig waardering. Maar waarom hebben we niet nog minder waardering voor iemand die zichzelf de allergrootste handicap oplegt.

Er is nog een interessante redenatie die Adriaan Venema ons heeft achter gelaten en dat was dat hij gewoon klaar was met leven. Dat hoor je wel vaker, ook uit de mond van psychiaters. Boudewijn Chabot zei iets soortgelijks in een interview in deze krant naar aanleiding van zijn hulp bij zelfdoding: er zijn oude mensen die eenvoudig klaar zijn met leven. Ik begrijp het sentiment wel, maar ook deze manier van praten is ondoorzichtig en misleidend. Zou je langs deze lijnen geredeneerd kunnen zeggen dat de één nu eenmaal wat eerder klaar is dan de ander? Dat je in je leven verschillende dingen hebt te doen en één daarvan is leven. Mijn ingenieursstudie vergde veel tijd maar met leven was ik betrekkelijk snel klaar. Al deze redenaties suggereren dat wij aan het leven beginnen zoals wij aan een carrière beginnen. Van geen enkele baby kunnen wij zeggen dat hij net begonnen is met leven en dat wij benieuwd zijn hoe lang hij er over doet. Al dit soort opmerkingen suggereert dat wij enig inzicht hebben in wat het leven ongeveer moet voorstellen en dat is altijd zelfbedrog. Door de zelfmoord te beredeneren lijkt het alsof wij het leven kunnen beredeneren. In die misvatting worden wij door de toelichting van zelfmoordenaars gesterkt.