Kooijmans leert grillen Buthelezi kennen

ULUNDI, 19 NOV. Zuid-Afrika kent de grillen en luimen van Mangosuthu Buthelezi, maar voor minister Kooijmans van buitenlandse zaken werd de ontmoeting met de Zulu-chief gisteren een zeer ongewoon hoofdstuk in de diplomatie.

Op de eerste dag van zijn driedaags bezoek aan Zuid-Afrika ondernam de bewindsman een milde poging Buthelezi te overtuigen van het belang deel te nemen aan de ontluikende democratie. Hij kreeg interrupties, verwijten en aanvallen als antwoord. Na een half uur van woordenwisselingen, soms op de rand van een openlijke confrontatie, zei de minister namens de internationale gemeenschap beleefd: “Ik hoop dat u wegen vindt om terug te keren naar de onderhandelingen”. “Dat kunt u wel vergeten”, was de reactie.

Buthelezi, de leider van de Inkatha Vrijheidspartij, greep het moment aan. De nacht tevoren hadden president De Klerk en ANC-president Nelson Mandela het historische onderhandelingsakkoord ondertekend: de interim-grondwet die alle Zuidafrikanen voor het eerst stemrecht geeft. Buthelezi's handtekening ontbrak. Hij staat al maanden buiten de onderhandelingen en weigert met zijn Vrijheidsalliantie van zwarte en blanke conservatieven in te stemmen met de nieuwe grondwet.

De eerste buitenlandse gast in Ulundi, de zetel van zijn 'thuisland' KwaZulu, was voor Buthelezi een mooie aanleiding zijn toorn aan de wereld te tonen. Hier lag een kans om uit het internationale isolement te breken. De afgelopen maanden heeft Buthelezi van veel buitenlandse regeringen te horen gekregen dat hij moet aanschuiven. Het buitenland is weliswaar goed voor rijen foto's in zijn werkkamer - Buthelezi met Ronald Reagan, George Bush, Jesse Jackson en Franz-Jozef Strauss - maar de Zulu-leider laat zich er niet door overhalen. De pers mocht gisteren, hoogst ongebruikelijk, bij de ontmoeting blijven, de camera's konden het registreren. “Ik voelde me in een talkshow”, zou Kooijmans na afloop zeggen.

De receptuur van Buthelezi's lange openingstoespraken was bekend. Hij viel zijn rivaal Nelson Mandela aan, die alleen maar uit zou zijn op de absolute macht. De internationale gemeenschap heeft niet begrepen dat het ANC (“een revolutionaire partij”) alleen maar “eenzijdige controle wil over het overgansperoces en over een toekomstig Zuid-Afrika. Het doel van het ANC is om de huidige centrale regering te laten voortbestaan en alleen maar het gezicht van de onderdrukkers te veranderen”. Een toekomstige grondwetgevende vergadering zal uiteindelijk bepalen welke machten de provincies in Zuid-Afrika krijgen, terwijl Inkatha een federaal bestel met autonome deelstaten wil die hun eigen taken bepalen. Het ANC en de regering hebben hun overeenkomsten doorgedrukt: “Als ze de kans krijgen te slagen in wat ze doen, zijn de kansen voor vrede en verzoening te verwaarlozen.”

Het is bekend dat Inkatha ondanks Buthelezi's retoriek over verzet en burgeroorlog vanaf de zijlijn hard werkt aan de campagne voor de eerste algemene verkiezingen, te houden in april volgend jaar. Maar Buthelezi hield een slag om de arm. “Ik zal mijn mensen raadplegen. Als zij mij opdragen de verkiezingen in te gaan, za ik dat doen. Maar waarschijnlijk zal ik aftreden en moeten ze iemand anders inhuren om het te doen.”

Kooijmans begon voorzichtig de wens van Europa uit te spreken dat Zuid-Afrika als stabiele en pluriforme samenleving weer deel zou worden van de internationale gemeenschap. Hij hamerde er vooral op dat het proces in Zuid-Afrika “onomkeerbaar” is. Hij gaf Buthelezi een korte opvoeding in de kunst van het compromis: “In een proces als dit kan niemands doel volledig worden gerealiseerd. Ik hoop dat van alle kanten genoeg flexibiliteit aan de dag zal worden gelegd om een oplossing te vinden die misschien niet de meest ideale oplossing is, maar een compromis. Voor u, uw partij en uw mensen is de wildernis ook geen oplossing.”

“Ik hoef door u niet te worden overtuigd, excellentie”, was het bitse antwoord. “Ik ben langer dan 21 jaar in de politiek. Ik heb het recht mijn eigen beslissingen te nemen”.

“Ik probeer alleen maar de zorgen van de internationale gemeenschap over te brengen”, probeerde de bewindsman nog.

Zo moest Kooijmans vriendelijk-geduldig van hindernis naar hindernis, steeds stuitend op die typische Buthelezi-cocktail van gekrenkte trots, lichtgeraaktheid en etnische pre-occupaties. Begon de minister over het federalisme in Europa, dan kreeg hij een les over de Zulu's, “de machtigste natie van zuidelijk Afrika”, die alleen door het geweer zijn onderworpen. Raakte de bewindsman lichtjes aan het onderwerp geweld, dan sprong Buthelezi er tussen: “Wie veroorzaakt dat?” Riep Kooijmans hem voorzichtig op weer terug te keren naar de onderhandelingstafel, dan kreeg hij een referaat over de onoverwinnelijkheid van Zulu's.

Als Kooijmans' bezoek is bedoeld om de diepten van de polarisatie in de Zuid-Afrikaanse politiek te peilen, dan was de ontmoeting met Buthelezi bijzonder nuttig. Precies dit gedrag heeft de Zuidafrikaanse regering in de loop der tijden moedeloos gemaakt en uiteindelijk doen besluiten zonder de voormalige bondgenoot tegen het ANC door te gaan. In de gesprekken tussen president De Klerk en Buthelezi gaat het er volgens ingewijden heel wat harder aan toe. Vandaag spreken deze twee elkaar opnieuw, maar er is weinig kans op toenadering. “Eerlijk gezegd, ik denk dat het een verspilling van mijn tijd is”, vertrouwde de chief Kooijmans alvast toe. De delegatie kreeg vervolgens het boek Buthelezi, mijn visie op de toekomst cadeau.

    • Peter ter Horst