God en poep, liefde en dood in komedie van De Trust

Voorstelling: De Presidentes van Werner Schwab door De Trust. Regie: Theu Boermans. Decor: Remmelt van Kleef. Spel: Anneke Blok, Marisa van Eyle, Myranda Jongeling. Gezien: 19/11, Trusttheater, Amsterdam. Nog te zien: aldaar t/m 23/12.

'Faecaliëndrama's' noemt de Oostenrijkse angry young man Werner Schwab (1958) de in 1991 verschenen tetralogie, waarmee hij zijn naam vestigde. Met die verzameltitel stelt hij poep op één lijn met liefde en dood, met religie, met het noodlot en het lijden en met alle andere verheven thema's uit de wereldliteratuur. Tot Schwab hoorde poep daar niet bij - onbegrijpelijk, “want als Onze Lieve Heer de hele wereld heeft aangeschaft, dan heeft hij ook de menselijke gier geschapen”. Dat is althans de nuchtere visie van Marietje, uit De Presidentes, het tweede stuk dat toneelgezelschap De Trust na het vorige seizoen met veel succes gespeelde OVERGEWICHT, onbelangrijk: VORMELOOS op het repertoire heeft genomen.

En gelijk heeft ze natuurlijk, al vraagt Erna zich, in hetzelfde stuk, nog zo vaak vertwijfeld af “waarom de mens een achterste moet hebben”. Voor de hitsige Greet, het derde personage, dient die uitvinding van de Heer nog een heel ander doel: haar minnaar kan er zijn wijsvinger in steken en dat is 'een vrolijke vreugde' voor Greet, temeer daar haar 'schatkistje' wel 'even wat anders' is, “dan die dode soepkippen, die die andere wijven in hun ondergoed hebben”.

Maar schijn bedriegt: een echt consistente filosofie over poep, achtersten en stoelgang laat Schwab zijn personages er niet op nahouden. Ze zijn onderwerp van een strikt alledaags gesprek, waarin, in dezelfde ademtocht, ook de overige bedoelingen van de Heer uit de doeken worden gedaan, of de harteloosheid van de dochter van Greet of de afkeer van Hermann, de zoon van Erna, van 'een geslachtsverkeer'. De dames kwebbelen en vitten, lachen en huilen, maken ruzie en verzoenen zich en leggen de vinger pijnlijk op de wonden van de ander.

Zo is Greet, zoals gezegd hitsig, Erna godsdienstwaanzinnig en verliefd op 'Karol Wottila' en Marietje ontstopt met blote handen wc-potten van bij voorkeur rijke mensen en ziet zichzelf al met al als een Christus-achtige martelares die de mensheid komt bevrijden. In dat licht bezien kan haar beroep een typische Schwab-metafoor genoemd worden. Uiteindelijk lijkt de metafoor werkelijkheid te worden als de twee anderen haar koelbloedig de hals doorsnijden.

Dank zij de hilarische en vaak briljante dialogen is De Presidentes een komedie, maar dan wel een zonder plot en met een ingewikkelde strekking. Die is vergelijkbaar met die van VORMELOOS: de mens is de mens een wolf en ogenschijnlijke beschaving verliest het altijd van de neiging tot geweld.

Belangrijke bron van vermaak is de plechtstatige manier waarop Schwab zijn volkse personages hun illusies, zorgen en verlangens laat verwoorden: het is verheven banaliteit die nog versterkt wordt door een zorgeloze vermenging van schijn en werkelijkheid. De kracht van De Trust is de nuchterheid waarmee zij Schwabs complexiteit vormgeven, realistisch met een zweem van groteske. Daardoor en door een uiterst zorgvuldige tekstbehandeling (met Limburgs accent) wordt het stuk dubbel zo amusant; vooral Myranda Jongeling als Greet blinkt uit in deze Trust-stijl. Afbreuk aan die stijl doet Schwab zelf door in de epiloog het stuk nog eens in aanzet hyperbolisch over te laten spelen. In die afstand hebben het spel en de kalme regie (van Theu Boermans) dan al ruimschoots voorzien.