Teken des tijds in Hongkong

Morgen begint in Peking de zestiende ronde van besprekingen tussen China en Groot-Brittannië over democratie in Hongkong. Hoewel het overleg tot mislukken gedoemd is, geeft het gouvernement van de kroonkolonie blijk van groot optimisme, ook na de soevereiniteitsoverdracht aan China in 1997. “Onze vooruitzichten zijn uitmuntend”, zegt ANSON CHAN, tweede in de hiërarchie.

DEN HAAG, 18 NOV. Een 'teken des tijds' noemt Anson Chan het feit dat zij als eerste Chinees het op één na hoogste ambt in Hongkong zal vervullen. Ze mag zich over elf dagen Chief Secretary noemen, vergelijkbaar met het ambt van premier, en hoeft alleen gouverneur Chris Patten boven zich te dulden. Chan reist dezer dagen alvast door Europa als 'persoonlijke vertegenwoordiger van de gouverneur' om bij politici en zakenlieden Hongkong te verkopen.

In haar suite van het Kurhaus Hotel straalt de 53-jarige Hongkong-Chinese, geboren in Shanghai, een blij, grenzeloos optimisme uit over de toekomst van haar stad die over minder dan vier jaar Chinees bezit wordt. Haar Chinese afkomst is een groot voordeel, zegt ze, in de communicatie met Peking. Chan wil een misverstand oplossen: “Hongkong staat niet op het punt te worden opgeslokt. Zeker, China krijgt de soevereiniteit, maar wat de investeringen betreft blijft het business as usual, ook na het luiden van de klokken om middernacht op 30 juni 1997. Er is niets magisch aan die datum.” Anson Chan bekent daarmee meteen kleur: de economie komt in Hongkong eerst, daarna de democratie. Fel voegt ze er aan toe: “Ons doel blijft het houden van vrije en eerlijke verkiezingen voor alle inwoners van Hongkong.”

Het probleem met de democratie in Hongkong is dat de Britten in 1984 na jaren van onderhandelingen met China akkoord gingen - in de zogenoemde Joint Declaration - met een slap aftreksel van het Westminster-model. Slechts een deel van de Wetgevende Vergadering (Legislative Council - Legco), het 'parlement' van Hongkong, zou direct en vrij worden verkozen: 20 van de 60 leden tot 1997 en 30 na 2003. China zou zo te allen tijde via de aangewezen vertegenwoordigers de politiek van Hongkong blijven beheersen. Maar toen Chris Patten vorig jaar aantrad als nieuwe gouverneur lanceerde hij een plan dat de directe verkiezing van 39 Legco-leden in 1995 behelsde. Bovendien wil hij van de Chinezen de garantie dat alle vóór 1997 gekozen volksvertegenwoordigers hun termijn kunnen afmaken. Een zeer geagiteerd Peking verwees naar de Joint Declaration en de Basic Law, de mini-grondwet die is opgesteld door vertegenwoordigers van China en Hongkong. In beide documenten is volgens China klip en klaar het democratisch model voor Hongkong vastgelegd. Verder maakte China duidelijk dat het een aantal ultraliberale leden van Legco uit hun functie zal ontheffen.

Peking stemde er na aanvankelijk te hebben geweigerd in april toch mee in nieuwe besprekingen met Londen te voeren. Het overleg sleept zich sindsdien voort van ronde tot ronde zonder dat Peking krimp geeft. Morgen komen in Peking de delegaties voor de zestiende keer bijeen. Chan noemt het “een cruciale fase voor de hervormingen in Hongkong”, maar of het de laatste gespreksronde zal zijn wil ze niet beloven. China heeft bij monde van een van zijn vice-premiers, Li Lanqing, gisteren stoïcijns laten weten dat het tot geen enkele concessie bereid is.

Voor Hongkong dringt de tijd. Volgend jaar zouden al lokale verkiezingen moeten plaatshebben volgens de nieuwe democratische regels van Patten. Om het plan van de gouverneur toch nog een kans van slagen te geven zullen de Britten, ondanks alle geblaat uit Londen, uiteindelijk vermoedelijk akkoord gaan met een verwaterde, voor Peking ongevaarlijke, vorm. Vorige week dreigde de Britse regering (na te zijn bijgepraat door de bezoekende Patten) nog uit de onderhandelingen te zullen stappen als er niet snel een bevredigend resultaat op tafel zou komen. Na eerdere, soortgelijke dreigementen die niet werden uitgevoerd, maakte dat in Peking geen enkele indruk meer.

In de vorige rondes heeft China ogenschijnlijk een aantal concessies gedaan, minimale. Zo is Peking akkoord gegaan met het verlagen van de kiesgerechtigde leeftijd van 21 naar 18 jaar. Het lijkt er eerder op dat de Chinezen de Britten aan het lijntje willen houden, dan dat ze werkelijk bereid zijn toe te geven.

China heeft immers in het geheel geen haast en zal eindeloos met de Britten willen doorkwartetten, liefst tot 1997, zodat alle onderhandelingen automatisch door de actualiteit, de machtsoverdracht, worden achterhaald.

Na een 'akkoord' tussen Peking en Londen zal de Legco zich nog moeten buigen over het nieuwe plan. Het beste dat er voor Patten dan kan uitkomen is dat de Legco het plan verwerpt, zodat die Peking en de wereld kan voorhouden dat de democratische besluitvorming haar loop heeft gehad.

Anson Chan legt er de nadruk op dat Peking zich in besprekingen over 'gewone kwesties' heel soepel opstelt. Over de bestrijding van criminaliteit, de waterhuishouding, vervoer en zelfs over het peperdure vliegveld van Hongkong bestaan volgens haar geen verschillen van mening. “China stelt vooral belang in continuïteit van wat wij hebben opgebouwd.” Chan maakt de indruk zich te hebben neergelegd bij het feit dat Peking ook niet verder wil gaan, de slag om de democratie is verloren. Met graagte wijst ze op het grote vertrouwen dat de inwoners van Hongkong desalniettemin hebben in hun eigen toekomst. Dat vertrouwen en de ijzersterke economische positie van Hongkong hebben een wervend effect. Een groeiend aantal emigranten keert naar Hongkong terug. In enkele jaren tijds is de brain drain omgebogen in een brain gain. In 1990 was er nog een emigratieoverschot van 23.000 mensen (op een bevolking van 5,5 miljoen); tussen juli 1992 en juli 1993 werd een spectaculair immigratieoverschot van 65.000 personen geregistreerd.

De economische groei van Hongkong liegt er niet om. Het bruto sociaal produkt per hoofd van de bevolking zal in 1994 22.000 dollar zijn, meer dan in menig Westers industrieland. Degenen die aan het eind van de jaren tachtig uit vrees voor een totale ineenstorting - politiek en economisch - van de stad ten gevolge van de aanstaande Chinese overname verhuisden naar de Verenigde Staten, Canada en Australië zijn er achter gekomen dat hun economische vooruitzichten daar een stuk minder zijn. Kennelijk is de inhoud van de portemonnee als het er op aankomt toch van meer belang dan een papieren democratie.

Is Chan niet bevreesd dat veranderingen in communistisch China, bijvoorbeeld na de dood van de nu 89-jarige patriarch Deng Xiaoping, Hongkong zullen bedreigen? “Nee. De economische trend die in China op gang is gebracht is onomkeerbaar”, zegt ze ferm. Ook wanneer in het ergste geval communistische hardliners weer de overhand zouden krijgen voorspelt zij voortzetting van het kapitalistische economische beleid in de Volksrepubliek.

Chan heft een waarschuwende vinger op naar Amerika, Japan en Europa. “China is een economische supermacht aan het worden en dat zal binnen tien, vijftien jaar het geval zijn. Dat betekent automatisch dat ook de politieke invloed van de Chinezen zal toenemen.”

Anson Chan is zo overtuigd van het 'gelijk van Hongkong' dat zij nu al de verzekering geeft tot 2000 te willen aanblijven in het stadsbestuur, ook wanneer het na 1997 door het leven zal gaan als 'Speciale Administratieve Regio Hongkong, China'. Maar welke haar functie dan zal zijn is onduidelijk. In de Basic Law komt het woord Chief Secretary niet voor. De hoogste bestuurder zal zijn de door Peking aangewezen Chief Executive, als opvolger van de Britse gouverneur. De kans dat Anson Chan die functie zal gaan bekleden is zeer klein. China zal haar wellicht te zeer associëren met het oude Britse establishment. Bovendien dankt zij haar benoeming aan Chris Patten, die door China als “de grootste misdadiger in de geschiedenis van Hongkong” is betiteld.

    • Lolke van der Heide