Machten Z-Afrika in balans

JOHANNESBURG, 18 NOV. De eerste grondwet voor alle Zuidafrikanen, ongeacht hun huidskleur, weerspiegelt het nieuwe machtsevenwicht in het land. De blanke minderheid geeft de exclusieve regeermacht op.

In ruil daarvoor heeft haar belangrijkste vertegenwoordiger, de Nationale Partij (NP), garanties afgedwongen voor het voornamelijk blanke overheidspersoneel, dat zijn werk en pensioen behoudt. De NP blijft vertegenwoordigd in de uitvoerende macht als partner in de regering van nationale eenheid, die tot 1999 het land zal besturen.

Het Afrikaans Nationaal Congres (ANC), de politieke stem van de zwarte meerderheid, heeft met deze grondwet erkend dat een simpele machtsoverdracht in Zuid-Afrika onmogelijk is. Een zwarte regering is afhankelijk van overwegend blanke instellingen die door het apartheidsbewind zijn geschapen: het leger, de politie en de ambtenarij. Bij de economische wederopbouw heeft zij bovendien de hulp nodig van het bedrijfsleven, dat bijna geheel in blanke handen is. Politieke samenwerking met de blanke minderheid is noodzakelijk om het vertrouwen van al deze groepen te krijgen. De regering van nationale eenheid, en soortgelijke gemengde bestuurscolleges op provinciaal en lokaal niveau, zijn bedoeld als garantiebewijs voor nationale verzoening tot de volgende eeuw.

Zowel de regering als het ANC zijn in de onderhandelingen aanzienlijk opgeschoven in hun standpunten. De Nationale Partij heeft haar eis laten vallen van gedwongen machtsdeling, met exotische ideeën als een roterend presidentschap voor de leiders van de drie grote partijen en minderheidsveto's in het kabinet. De eerste post-apartheidsregering wordt gewoon een coalitiekabinet en de president, waarschijnlijk Nelson Mandela, krijgt ver reikende bevoegdheden.

Ook heeft de NP zijn verzet opgegeven tegen een grondwetgevende vergadering die de definitieve grondwet opstelt. Het ANC heeft op zijn beurt het principe van de regering van nationale eenheid aanvaard. De partij van Mandela heeft de voorkeur voor een sterk centralistische staat in de loop van de onderhandelingen laten varen en is akkoord gegaan met een overdracht van bevoegdheden aan negen provincies, die hun eigen regering en parlement krijgen. Of Zuid-Afrika met deze grondwet een federale republiek wordt, zoals president De Klerk beweert, is onderwerp van hevig debat onder politici en academici.

Deze grondwet is een interim-grondwet. Begin volgende maand moet het drie-kamerparlement van blanken, kleurlingen en Indiërs de wetgeving goedkeuren. Na de verkiezingen volgend jaar treedt de interim-grondwet in werking. Het nieuwe parlement, dat tevens optreedt als grondwetgevende vergadering, zal de definitieve grondwet opstellen.