Conservatieve partijen blijven buiten overleg grondwet; Z-Afrika dicht bij akkoord

JOHANNESBURG, 17 NOV. President De Klerk en ANC-leider Mandela hebben gisteravond in een gesprek van vier uur de weg geëffend voor goedkeuring van de eerste Zuidafrikaanse grondwet die alle burgers een stem geeft in het landsbestuur. De 21 partijen die deelnemen aan de onderhandelingen waren omstreeks het middaguur nog bezig met de afronding van de interim-grondwet, die vanmiddag in een plechtige ceremonie zou worden bekrachtigd door de politieke leiders.

De interim-grondwet voor een non-raciaal Zuid-Afrika, die in werking treedt na de eerste algemene verkiezingen op 27 april 1994, is het resultaat van ruim drie jaar onderhandelen tussen de regering, het Afrikaans Nationaal Congres (ANC) en andere politieke partijen en regeringen van de etnische 'thuislanden'. Zij legt de basis voor een regering van nationale eenheid, die Zuid-Afrika tot 1999 zal regeren.

De Klerk en Mandela moesten als leiders van de belangrijkste partijen de hindernissen uit de weg ruimen, die waren overgebleven na weken van bilaterale gesprekken tussen hun onderhandelaars. Het ging vooral om de wijze van besluitvorming in de regering van nationale eenheid en de meerderheid waarmee het eerste non-raciale parlement, dat tegelijk optreedt als grondwetgevende vergadering, de definitieve grondwet moet aannemen. Beide partijen meldden na de bijeenkomst dat ze “vooruitgang hadden geboekt” en dat overeenstemming voor de plenaire zitting van vanmiddag mogelijk was.

De ceremonie wordt overschaduwd door de afwezigheid van de Vrijheidsalliantie van conservatieve zwarte en blanke partijen. De alliantie, bestaande uit de Inkatha Vrijheidspartij van chief Mangosuthu Buthelezi, de Konservatieve Partij, het Afrikaner Volksfront en de 'thuislanden' Bophuthatswana en Ciskei, zal de zitting niet bijwonen, omdat zij meent dat de grondwet onvoldoende bevoegdheden geeft aan de regio's. De alliantie waarschuwde het onderhandelingsforum gisteren in een verklaring: “Als in de plenaire zitting de deur finaal wordt dichtgeslagen, moeten zij die dat doen de consequenties van hun acties aanvaarden.” Sommige partners binnen de alliantie hebben gedreigd met gewelddadig verzet, indien hun eisen niet worden ingewilligd.

President De Klerk heeft de alliantie verzekerd dat verdere onderhandelingen mogelijk zijn. Veranderingen in de interim-grondwet kunnen volgens De Klerk nog worden aangebracht tot het drie-kamerparlement van blanken, kleurlingen en Indiërs zich erover uitspreekt in de speciale zitting, die aanstaande maandag in Kaapstad begint. De president ontmoet de leiders van de alliantie vrijdag opnieuw.

Pag.5: ANC en regering vormen één leger

Vannacht en vanmorgen nog keurde het onderhandelingsforum de laatste compromissen tussen de regering en het ANC goed, onder meer over lokaal bestuur en de organisatie van leger en politie. Alle gewapende formaties, zoals het Zuidafrikaanse leger en Umkhonto we Siszwe, de gewapende vleugel van het ANC, worden geïntegreerd in één nieuw leger. Partijen die niet deelnemen aan de verkiezingen, vallen daarbuiten.

Volgens de interim-grondwet kiezen alle Zuidafrikanen boven de achttien jaar volgend jaar een Nationale Assemblee van vierhonderd leden en de parlementen van negen nieuwe provincies, die in de plaats komen van de huidige vier. De provincies vaardigen elk tien leden af naar de Senaat. Partijen die bij de verkiezingen ten minste vijf procent van de stemmen krijgen, zullen vertegenwoordigd zijn in het kabinet. Partijen met meer dan twintig procent van de stemmen leveren een vice-president. De president, hoogstwaarschijnlijk Nelson Mandela, voert bij belangrijke kwesties overleg met zijn vice-presidenten, maar hij heeft zelf het laatste woord.

Het parlement treedt tegelijk op als grondwetgevende vergadering. Binnen twee jaar moet het de definitieve grondwet opstellen. De grondwetgevende vergadering is daarbij gebonden aan een lijst met constitutionele beginselen, die worden 'bewaakt' door een grondwettelijk hof.

    • Peter ter Horst