Partij China bouwt 'brug naar nieuwe eeuw'

PEKING, 15 NOV. Het Centrale Comité van de Chinese Communistische Partij heeft gisteren aan het eind van een plenaire bijeenkomst van vier dagen een 'blauwdruk voor de overgang naar de socialistische markteconomie' vastgesteld.

Het Volksdagblad van vandaag noemt de blauwdruk een “grote brug naar een nieuwe eeuw en een magnifiek actie-programma (..) dat als leidraad zal dienen voor de hele partij en het volk om kansen te grijpen om hervormingen en ontwikkeling te versnellen”. Het slot-communiqué van het plenum is echter rijk aan ideologische algemeenheden en arm aan praktische details, hetgeen onvermijdelijk tot grote verschillen in interpretatie zal leiden.

Het document definieert de socialistische markteconomie als een systeem dat de markt tot een fundamentele factor maakt in de beschikking over de produktiemiddelen onder de macro-controle van de staat. Om dat te bereiken moet publiek eigendom het dominerend element blijven. Alleen het management-systeem van staatsbedrijven en de functies van de overheid moeten veranderen. Staatsbedrijven moeten moderne ondernemingen worden en de overheid moet zich onthouden van domineren en bevelen, maar slechts macro-economisch reguleren.

Het communiqué onderstreept de noodzaak van economisch pluralisme, en noemt dat “gelijktijdige ontwikkeling van veelsoortige sectoren met openbaar eigendom als dominerend element”. Inkomensongelijkheid wordt expliciet aanvaard. Er moet ook een meertrapssysteem van sociale voorzieningen worden ingesteld, hetgeen erop duidt dat de staat voornemens is om verlies lijdende staatsbedrijven failliet te laten gaan en mensen werkloosheidsuitkeringen te geven.

Verder zijn volgens het communiqué ingrijpende hervormingen van het banksysteem, belasting, planning, investeringen en buitenlandse handel nodig, maar details ontbreken. Sinds vice-premier Zhu Rongji vijf maanden geleden gouverneur van de Volksbank van China werd, is er sprake van dat de bank haar leningsactiviteit als staatskassier afstoot en een centraal monetair regulerend orgaan wordt zoals in moderne kapitalistische landen.

Het belangrijkst zijn de belastinghervormingen, want daarmee staat of valt de macht van de centrale overheid in China. In de loop van de hervormingen van 1978 tot 1993 is het centrale overheidsinkomen teruggelopen van een derde van het bruto nationaal produkt tot 11,3 procent. De in toenemende mate autonome provincies hoefden steeds minder af te dragen. Twee aan de Yale Universiteit opgeleide Chinezen hebben onlangs een rapport uitgebracht waarin zij stelden dat de inkomensratio van de centrale regering nog lager is dan van de federale regering van Joegoslavië voor de ineenstorting, met de implicatie dat Joegoslavische toestanden in China mogelijk zijn, bij voorbeeld na de dood van sterke man Deng Xiaoping.

Het communiqué stelt nu dat een markteconomie een uniform belastingsysteem nodig heeft. Op dit moment betalen staatsbedrijven 55 procent. Vennootschapsbelasting voor buitenlandse bedrijven in speciale economische zones is 15 procent en in kuststeden 24 procent. Inkomstenbelasting voor buitenlanders is 22,5 procent en voor Chinezen maximaal 60 procent. Het plan is nu om een uniform belastingpercentage van 33 procent in te voeren. Wat daarvan in de praktijk terecht komt is een grote vraag, want er wordt minder belasting betaald dan ontdoken, meestal middels onderhandelingen via netwerken van 'oude vrienden'.

Niet minder radicaal zijn de vereiste hervormingen in de sector investeringen en buitenlandse handel. China hecht er enorm belang aan om spoedig toe te treden tot de GATT, maar het zal dan eerst de chaos met dubbele wisselkoersen moeten opheffen en de munteenheid inwisselbaar moeten maken. De dubbele wisselkoers is een van de hoofdoorzaken van systematische corruptie en een van de ergste hoofdpijnen voor buitenlandse investeerders. Uniformering wordt het komend jaar verwacht.

Diplomaten en zakenlieden menen dat het plenum van historisch belang zal blijken. Het is waarschijnlijk de laatste belangrijke politieke conferentie die nog onder de dominatie van de overigens lijfelijk niet aanwezige, 89-jarige opperste leider Deng Xiaoping plaatshad. Tijdens de aanloopperiode is er een stortvloed aan propaganda voor zijn ideeën geweest, onder andere in de vorm van de publikatie van deel drie van zijn werken. Onder Dengs directe invloed is het drastische bezuinigings- en afkoelingsprogramma van de laatste maanden weer vaarwel gezegd en is zijn imprimatur voor de ongebreidelde groei van het afgelopen half jaar opnieuw bevestigd.

Een zin in de resolutie zal veel harten vol verwachting doen kloppen, namelijk dat er voor het vestigen van een socialistische markteconomie politieke herstructurering en socialistische democratie nodig is. Zoals in het hele stuk ontbreken details. Dengs lijfspreuk van de afgelopen 15 jaar is steeds geweest dat economische groei stabiliteit, eenheid en discipline vereist en dat democratische bewegingen die alleen maar ondermijnen.