Kohl opent omstreden monument voor alle slachtoffers oorlog

BONN, 15 NOV. In de zogeheten Neue Wache, die tussen 1816 en 1818 door architect Karl Friedrich Schinkel voor de Pruisische koning Friedrich Wilhelm III aan de beroemde Oostberlijnse boulevard Unter den Linden werd gebouwd, is gisteren ter nagedachtenis aan alle slachtoffers van vroegere oorlogen een speciaal voor deze plaats vergroot beeldhouw-werk van de Duitse kunstenares Käthe Kollwitz uit 1937 onthuld. Het stelt een moeder voor die treurt om haar dode zoon en draagt als inscriptie: “Aan de slachtoffers van oorlog en dictatuur.”

Aan de plechtigheid, die op de Duitse nationale-rouwdag werd gehouden, namen zo'n 150 genodigden deel, onder wie vertegenwoordigers van de hoogste Duitse Verfassungsorgane als president Richard von Weizsäcker, kanselier Helmut Kohl, de voorzitters van Bondsdag en Bondsraad, Rita Süssmuth en Henning Voscherau, en de president van het Constitutionele Hof, Roman Herzog.

Buiten werd door enkele honderden mensen gedemonstreerd tegen de 'algemene' opzet van het monument en de tekst van de inscriptie. Het bezwaar van de demonstranten, een bezwaar dat oorspronkelijk werd gedeeld door veel andere (jongere) Duitsers en bijvoorbeeld ook door de Centrale Raad van de joden in Duitsland, was er vooral tegen gericht dat de doden van concentratiekampen er op dezelfde manier worden herdacht als Duitse soldaten. Na de kritiek op de door de Duitse regering en het Berlijnse gemeentebestuur gedachte opzet van het monument was tussentijds tot een verandering besloten waarmee tenslotte ook Ignatz Bubis, de voorzitter van de Centrale raad der joden in Duitsland, had kunnen instemmen.

Het compromis bracht mee dat op twee aparte plaquettes nadere teksten zijn aangebracht. Op de rechterplaquette wordt herinnerd aan de moord op joden, zigeuners, homoseksuelen, verzetsmensen en alle anderen die werden vermoord wegens hun afkomst, politieke overtuiging of geloof of omdat zij in nazi-Duitsland bijvoorbeeld wegens geestelijke onvolwaardigheid niet mochten leven. Op de linkerplaquette worden, zoals al voor de Tweede Wereldoorlog in de Neue Wache, de slachtoffers van oorlogen in het algemeen herdacht.

De geschiedenis van het monument weerspiegelt de Duitse geschiedenis, en de kritiek op de Duitse regering van vandaag was dan ook mede geïnspireerd door het bezwaar dat zij in de oorspronkelijke opzet het uniek-misdadige karakter van de Nazi-tijd, van het volgens plan moorddadige Derde Rijk (1933-1945), als het ware had laten “opgaan” in een soort algemeen historisch monument.

De Neue Wache was in 1931 ingewijd als herdenkingsplaats voor de gevallenen uit de Eerste Wereldoorlog. In 1960 maakte de DDR er een “Monument voor de slachtoffers van fascisme en militarisme” van, waarbij het van belang was te bedenken dat militarisme volgens het officiële communistische spraakgebruik alleen voorkwam in niet-communistische landen.

De jarenlang omstreden inrichting van het monument en de “zwaar-officiële” plechtigheid van gisteren kregen afgelopen weekeinde extra dramatisch reliëf doordat de massaal geconcentreerde Duitse politie op diverse plaatsen groepen rechtsradicale jongeren moest aanhouden die voor de herdenking van eigen, soms nazistische, helden uit de Duitse geschiedenis de straat op waren gegaan. Zo werden bijvoorbeeld in de deelstaat Brandenburg 300 jonge rechtsradicalen tot 's avonds laat vastgehouden omdat zij een eigen neo-nazistische herdenking op een soldatenkerkhof in Halbe bij Berlijn wilden houden. Ook op andere plaatsen in Duitsland werden zulke bijeenkomsten verhinderd en soms grote hoeveelheden wapentuig in beslag genomen.

    • J.M. Bik