'De nieuwe politicus bestaat niet'

De nieuwe politicus is in het afgelopen weekeinde niet opgestaan. Dat was wel het visioen dat PvdA-partijvoorzitter Felix Rottenberg in een eerdere fase van het vernieuwingsproces van zijn politieke partij voor ogen stond. Zaterdag presenteerde hij de concept-kandidatenlijsten voor de Tweede-Kamerfractie en voor de Europese delegatie van de sociaal-democraten. Opvallend is daarbij de komst van 16 vrouwen, 17 nieuwe namen en het vertrek van zo'n twintig bekende gezichten uit de Tweede Kamer.

In een begeleidende verklaring staat met zoveel woorden: “De nieuwe politicus bestaat niet”. Wat dan wel? Rottenberg: “In ieder geval een ander type politicus. Heren, hier spreekt de diplomaat. We hebben een nieuwe balans gecreëerd in de fractie tussen de denkers en organisatoren, tussen oude rotten en jonge honden”. Dat was mogelijk omdat voor het eerst sinds begin jaren zeventig de kieslijst weer vanuit een centraal punt wordt samengesteld.

Niet de gewestelijke baronnen maar de partijvoorzitter regisseerde het scouten en recruteren. “Door het decentrale kandidatenstelsel kon de Kamerfractie te eenzijdig worden.” Rottenberg en een adviescommissie met mensen als S. Patijn, commissaris van de koningin in Zuid-Holland, diens collega van Flevoland H. Lammers en burgemeester S. Langendijk selecteerde uit een reservoir van ongeveer tachtig nieuwelingen. De nieuwe fractie - in de ogen van Rottenberg “de etalage van de partij” - zou meer variatie moeten gaan vertonen.

En dus presenteert de partij nu bij de nieuwkomers bijvoorbeeld een officier van justitie, een politievrouw, een dokter, een professor, een informaticus, een vakbondsvrouw en de tweede voorzitter van de PvdA. Maatschappelijke ervaring van de kandidaten was een belangrijk criterium bij het scouten van nieuw talent, zo licht Rottenberg toe op het PvdA-hoofdkantoor aan de Nicolaas Witsenkade in Amsterdam. “Natuurlijk hebben we prioriteiten gesteld zoals bijvoorbeeld op het terrein van de sociaal economie en ecologie. In potentie bestaat straks de mogelijkheid dat we die thematiek met een 'team' gaan aanpakken. Dat bestaat uit zittende leden als Melkert, Vermeend, Van Zijl, nu aangevuld met vice-voorzitter van de FNV, Adelmund, Van der Ploeg, wetenschapsman, maar ook de informaticus Rozenblad.”

Opvallend is daarbij dat een aarzelend begin wordt gemaakt met de mogelijkheid van part-time Kamerlidmaatschap. Sommige aspirant-Kamerleden eisten dat ze een deel van hun huidige werkkring konden behouden. “Daar hebben we afspraken over gemaakt, want dat moet kunnen. Maar het gaat dus niet om een Kamerlidmaatschap als een half-time baan”. Van der Ploeg blijft zo een dag per week college geven aan de Universiteit van Amsterdam, Vreeman blijft de tweede PvdA-voorzitter en een andere nieuwkomer, de Amsterdamse huisarts Rob Oudkerk, zal op vrijdag zijn dokterspraktijk blijven uitoefenen. Rottenberg, die zelf optrad als “trekker” van de gesprekken met de mogelijke kandidaten, had Oudkerk al “een paar jaar geleden” gesignaleerd. “Ik heb hem nu gepoogd te verleiden met een Kamerlidmaatschap. Hij wilde wel maar vreesde dat hij zijn huisartsenpraktijk zou missen. Toen heb ik gezegd dat het Kamerlidmaatschap juist prima te combineren is met een dag per week functioneren midden in de samenleving.”

De afgelopen periode - het moet de voorzitter van het hart - heeft hij zich nu en dan flink geërgerd aan het beeld dat in media werd geschapen van zijn pogingen nieuw talent aan te boren voor de fractie. “Alsof ik louter uit zou zijn op mediagenieke figuren. Maar daar gaat het helemaal niet om. De mensen moeten hun authenticiteit niet verliezen. Ze moeten wel in staat zijn om de ingewikkelde problemen begrijpelijk te maken voor grote groepen mensen. Het verhaal dat ik persoonlijk de hand zou gehad hebben in de kandidatuur in Amsterdam van een rijk geworden reclameman, is absoluut onwaar. Ondertussen heeft dat verhaal ons werk wel schade berokkend. Mensen die we benaderden werden kopschuw. 'Waar ben je eigenlijk mee bezig', vroegen ze.”

Hoe dan ook, het partijbestuur lijkt forse veranderingen voor te staan in de werkwijze van de Tweede-Kamerfractie. De partij heeft vijf grote gebieden geïdentificeerd als prioriteiten: het milieu, de werkgelegenheid, de leefbaarheid, de toegankelijkheid van de openbare sector, en het nieuwe Europa. Op die gebieden worden “herkenbare woordvoerders ingezet”, terwijl andere fractieleden zich meer concentreren op “de controle-functie van de Kamer” op het gebied van wetgeving. “In de Kamer moet je er tegen kunnen dat er een front bench is die de grote maatschappelijke vraagstukken begrijpelijk overbrengt. Ik zeg dat als adviseur van de fractie, het is natuurlijk aan de fractie zelf hoe zij haar werkzaamheden inricht.”

Die bemoeienis van de partij (in PvdA-jargon de 'Witsenkade') met de fractie is inmiddels wel een teer punt. Rottenberg, en zijn duo-voorzitter Vreeman worden door hun vernieuwingsdrift sinds hun aantreden door de fractie met argusogen bekeken. Rottenberg spreekt onomwonden over het “personeelsbeleid” dat hij voert, terwijl hij de PvdA-fractie aanduidt als een “uniek bedrijf met 49 werknemers”. En met afgedankte volksvertegenwoordigers wil hij “deftig” omgaan: er is een outplacement-beleid opgezet, vertrekkende Kamerleden worden elders in de PvdA-netwerken ingezet. Voor de beginnende parlementariër is de mogelijkheid gecreëerd om met lastige onderwerpen te rade te gaan bij een soort mentor, bijvoorbeeld een oud-Kamerlid namens de partij. De voorzitter trekt zich verder weinig aan van de stelregel dat Kamerleden hun functie “zonder last of ruggespraak” uitoefenen. “Het partijbestuur is verantwoordelijk voor de kandidaatstelling. Kamerleden worden beoordeeld door de kiezer én de partij.”

Karin Adelmund was een van de kandidaten die lang geaarzeld hebben voordat zij besloot om toe te treden tot de nieuwe voorhoede van de sociaal-democratie. Vakbondsbestuurder Adelmund heeft zich fel verzet tegen het WAO-besluit van het zittende kabinet, en blijft dat ook doen. Bij het televisieprogramma Het Capitool verklaarde zij gisteren dat zij haar besluit twee weken geleden genomen heeft op grond van de sociale paragraaf in het verkiezingsprogramma, waarin ook wordt vermeld dat de partij in de afgelopen periode “fouten” heeft gemaakt. Door critici in de partij wordt Adelmund ook wel omschreven als de nieuwe Elske ter Veld, de staatssecretaris van sociale zaken die afgelopen voorjaar struikelde over wijzigingen in de bijstandswet. “Daarmee doe je ten eerste Elske geen recht”, zegt Rottenberg. “Bovendien heeft Karin niet de plicht het kabinetsbeleid te verdedigen. De PvdA is in de afgelopen periode in een krampachtig gevecht met de vakbeweging geraakt.” Scheffer die maandenlang als serieuze kandidaat boven de markt hing en die een comfortabele 23ste plaats kreeg aangeboden, liet het vrijdagavond op het allerlaatste moment afweten. “Ik vind het jammer dat bij hem de twijfel is doorgeslagen. Ik zal het op een vriendelijke manier gedogen. Hij heeft de afgelopen jaren een belangrijke rol gespeeld en we hadden hem een prominente plaats toebedacht. Het is doodzonde.”

Nieuw in de werkwijze van de fractie is het zogeheten dubbelmandaat tussen de Tweede Kamer en het Europese Parlement. Hedy d'Ancona staat als hoogste vrouw genoteerd op de lijst voor de Tweede Kamer terwijl ze ook lijsttrekker is voor de Europese lijst. “Ik heb op het congres van vorig jaar al gezegd dat het dubbelmandaat mogelijk moest zijn”, zegt Rottenberg. Een aantal “onverenigbaarheden van functies” werd toen opgeheven om de fractie op “een flexibele manier” samen te stellen. Het idee rijpte bij Rottenberg door toedoen van de vroegere Europees Commissaris Sicco Mansholt die hij geregeld raadpleegt. “Op momenten dat ik, tjonge, aan alles twijfel, zoek ik hem op. Hij is een man die de conjunctuur van de partij als geen ander kent; de perioden van neergang en winst. Hij heeft me op het spoor gezet van het belang van de internationalisering. We mogen het sociaal-economische en ecologische debat niet geïsoleerd voeren. We hebben behoefte aan iemand die daar leiding aan geeft en die tegelijkertijd de band tussen dat Europese en het nationale niveau legt.” Dezelfde redenering zit volgens Rottenberg achter de overstap van Kamerlid Frits Castricum - die na het aftreden van ex-partijvoorzitter Sint medio 1991 als waarnemend voorzitter optrad - naar het Euro-parlement en van Eiso Woltjer, de leider van het PvdA-smaldeel in Straatsburg, naar de Tweede Kamer. Van de zittende acht Europarlementariërs staat er overigens maar één, Wim van Velzen, op een verkiesbare plaats, terwijl Alman Metten kanshebber blijft. “Voor de rest van de Europese delegatie is het inderdaad een harde beoordeling geweest,” zegt Rottenberg.

Met het nieuwe “essay-achtige” partijprogram en de nieuwe kandidatenlijst wil Rottenberg kiezers terugwinnen. Maar zijn “spoorboekje” biedt een krap schema want volgend jaar zijn er drie verkiezingen: voor gemeenteraden, de Tweede Kamer en het Euro-parlement. “Wij hebben vaak een loosing image maar tegelijkertijd vindt men ons zeer interessant voor de toekomst. Dat maakt dat je ontzettend bekeken wordt. Je bent maximaal open, en dat betekent dat je ook fouten maakt. Ik heb altijd gezegd: dit proces van vernieuwing gaat zeven jaar duren. Ik word er ook op beoordeeld.”

Met een offensieve campagne wil Rottenberg de potentiële PvdA-stemmers die hebben afgehaakt weer van “hun twijfel naar een keuze” brengen. De WAO, de onrust in de PvdA hebben de achterban in onzekerheid gebracht, maar van het verlies, zo wijst onderzoek uit, is twaalf tot vijftien zetels ongewis. “Dat zijn de zwevende kiezers, de mensen die twijfelen, niet stemmen of op Van Mierlo stemmen. Maar die dreigende 'verlieszetels' liggen nog wel binnen ons bereik.” Na het december-congres gaat de PvdA dertig tot veertig grote steden af om de vele twijfelaars, die Kok prima vinden maar in de PvdA een onrustige organisatie zien, binnenboord te halen. “Kok is dé woordvoerder van de PvdA. Tot nu toe heeft hij vooral veel achter de schermen moeten werken; hij kent alle dossiers, hij lost conflicten op tot in het CDA. Maar nu gaan we voor iedereen duidelijk maken wat Kok doet.”

    • Frank Vermeulen
    • Derk-Jan Eppink