Beesten en planten in klassen, ordes en geslachten

Piet Verkruijsse en Chunglin Kwa: Aap, vis, boek. Linnaeus in de Artisbibliotheek. Waanders, 95 blz. € 24,95

Piet Verkruijsse en Chunglin Kwa: Aap, vis, boek. Linnaeus in de Artisbibliotheek. Waanders, 95 blz. € 24,95

Omdat de grote botanicus Carolus Linnaeus 300 jaar geleden werd geboren hebben er dit jaar allerlei lezingen en tentoonstellingen plaats, verschijnen er boeken vol plant en dier. Op dat laatste gebied is Aap, vis, boek een juweeltje. Het begeleidt de gelijknamige tentoonstelling in de Universiteitsbibliotheek van Amsterdam (tot 24.02.08). Daar liggen de mooiste en interessantste natuurhistorische boeken uit de Artisbibliotheek, een 19de-eeuwse schatkamer op boekengebied. Bestuurders van diezelfde universiteit loeren er al jaren op om deze prachtige instelling weg te bezuinigen.

Linnaeus bezocht in 1735 ons land; na tien dagen promoveerde hij te Harderwijk en in hoog tempo maakte hij kennis met de meest vooraanstaande natuuronderzoekers hier, onder wie Burman, Boerhaave en Gronovius. Dat jaar publiceerde hij zijn invloedrijke Systema Naturae, waarin hij zijn revolutionaire ordeningsprincipes wereldkundig maakte.

Nederlandse geleerden wilden Linnaeus behouden voor het land, maar dat lukte niet bij een universitaire instelling. Wel kreeg de grote Zweed een betrekking als botanicus bij de puissant rijke bankier Charles Clifford op zijn buitenplaats te Heemstede. Hij beschreef diens tuin vol zeldzaamheden en publiceerde zijn bevindingen in de Hortus Cliffortianus (1737). Er volgden nog enkele publicaties en in 1738 reisde hij terug naar zijn vaderland om daar nooit meer weg te gaan.

Het verzorgd uitgegeven Aap, vis, boek bevat zes zeer leesbare bijdragen: over Linnaeus’ systematiek, over zijn kennis van apen en vissen, over natuurhistorische boeken van zijn tijd en de Artisbibliotheek zelf. Steeds speelt de illustratie een grote rol en wordt duidelijk hoe belangrijk en ook verraderlijk de illustraties destijds waren. De kopergravure was een duur, tijdrovend product en uitgevers namen daarom graag oudere afbeeldingen over, waarbij ze voorbijgingen aan recente waarnemingen.

Een van de aardigste hoofdstukken behandelt de Bibliotheca Botanica, de door Linnaeus opgestelde bibliografie van plantenboeken, vanaf de Oudheid tot aan de jaren dertig van de 18de eeuw. Ook hier heeft zijn systematiseerdrift toegeslagen, ook hier klassen, ordes, geslachten en soorten. De auteurs van het met zorg vormgegeven Aap, vis, boek zouden ongetwijfeld zijn ingedeeld in de klasse Curiosi en de orde Museographi.

    • Roelof van Gelder