Akkerman lijkt tijd stil te willen zetten in schilderijen

Ben Akkerman: recente schilderijen en tekeningen. Bij Galerie Art & Project, Nieuwesluizerweg 42, Slootdorp. Tot 22 november. Geopend vrij, za en zo 12-16 uur, overige dagen op afspraak.

Het is een understatement om zijn produktie gering te noemen. Hij vervaardigt gemiddeld twee schilderijen per jaar. Zodoende heeft Ben Akkerman (73) ongeveer eens in de drie jaar een expositie waar hij zes nieuwe schilderijen kan laten zien. Ditmaal is het bij zijn vaste galerie Art & Project - zijn eerste expositie had hij daar in 1973 -, de vorige keer was het Museum Boymans.

Er verandert bijna niets in zijn schilderkunst. Ruim 20 jaar schildert hij nu sobere doeken waar alle sporen van ruimte, van natuur en landschap, uit zijn weggewist. Het weglaten van de horizon was de laatste stap naar het bereiken van de volledige abstractie. Tot op dat moment was het landschap rond zijn geboorteplaats Enschede de belangrijkste inspiratiebron. Een landschap van kale akkers, kanalen, fabrieken, en rijen populieren langs rechte wegen. Enschede heeft hij nooit verlaten, hij heeft er zijn hele werkzame leven als ambtenaar doorgebracht en woont er, gepensioneerd, nog steeds.

Orde en regelmaat, huiver voor verandering, afkeer van uiterlijk vertoon, vasthoudenheid, precies deze, laten we wel wezen, saaie en burgerlijke eigenschappen, zijn bij Akkerman omgezet in een prachtige schilderkunst van de puurste soort. De wegen van de kunst zijn ondoorgrondelijk.

Akkerman werkt hoofdzakelijk in acryl op linnen dat hij op een paneel heeft bevestigd. Maar wanneer het schilderij af is zijn noch acrylverf noch linnen als zodanig te herkennen. Eerder lijken deze 'doeken' op fijn stucwerk, of fresco's. Ontelbare lagen werden aangebracht en weer weggehaald. Met allerlei gereedschappen bewerkt Akkerman het schilderij, liggend op de tafel voor hem. Langzaam ontstaat een structuur, een patroon van ribbeltjes of stippeltjes, soms nauwelijks waarneembaar, of een rasterpatroon. Sommige schilderijen zijn monochroom, een zonnig geel, of een warm donker grijs. Andere bestaan uit twee kleuren, een blauwgrijs fond met grijsgele randen, of een blauw raster op bruin. Af en toe wrijft Akkerman grafiet in het oppervlak, waardoor een metalige glans ontstaat.

Het patroon stopt een paar centimeter voor de rand. De rand is een geschilderde omlijsting, die zich voortzet aan de zijkanten van het paneel, een driedimensionale rand dus die het schilderij tot object, tot reliëf bijna, maakt. Zo bestaat er een heel mooi evenwicht tussen het op zichzelf onbegrensde beeldvlak - álle abstracte schilderkunst is in wezen door het ontbreken van de perpectivische illusie onbegrensd - en de beëindiging daarvan.

Het is of Akkerman in alles er naar streeft de tijd tot stilstand te brengen. In zijn manier van leven, in zijn extreem bewerkelijke manier van schilderen, en in de kunstwerken die hieruit resulteren. Steeds moet ik denken aan de bekende dichtregel van Vasalis: 'Ik droomde, dat ik langzaam leefde... langzamer dan de oudste steen.' Zijn schilderijen zijn opgebouwd als geologische lagen, ertsen, langzaam gegroeid, zo langzaam dat ze bijna fossiel worden. Maar helemaal tot stilstand komen ze niet. Het kantelen en schuiven van de patronen, trage golfbewegingen, vervagende en weer opkomende rimpelingen tasten de bewegingloosheid van het paneel aan. Niet voor niets kiest Akkerman het meest inerte formaat, dat van het vierkant (vaak ongeveer 100 x 100 cm). Akkerman heeft zijn stijl, een hoogste persoonlijke stijl, tot het summum gevoerd.

    • Janneke Wesseling