Het Nieuwe Jeruzalem; Wild Palms, de cyberpunktelevisieserie van Oliver Stone

De Amerikaanse televieserie Wild Palms speelt in het Los Angeles van 2007, maar dat is niet meteen duidelijk. Forensen gaan nog steeds met de auto naar het werk en kantoren zien er uit als kantoren. Maar als de held van de serie in zijn huiskamer een douchende vrouw aantreft en haar onverstoord voorbijloopt, blijken de verschillen tussen nu en 2007 groot. De vrouw is een superhologram, verzonden door de televisie. Want zelfs reclamespotjes zijn in de nabije toekomst 'virtuele realiteit'

Niet bekend

De Nederlandse videouitgave van Wild Palms (distributie APCOM/Exclusief) is te huur bij de videotheek.

Al bij de eerste scène wrijft de kijker zijn ogen uit. Terwijl ijle muziek opklinkt, zien we hoe een man wakker wordt en opstaat uit het echtelijk bed. Door een donkere gang loopt hij een kruis van licht tegemoet. De camera volgt hem schokkend. Het lichtkruis blijkt een kierende deur, die uitkomt op het terras van een villa - zo een waarvan er aan de Amerikaanse westkust dertien in een dozijn gaan. De man steekt het terras over en kijkt in zijn zwembad. Water staat er niet in, maar wel een grote neushoorn, die hem dom en dreigend aanstaart.

De neushoorn is een spookbeeld, het terugkerende motief in de boze dromen van Harry Wyckoff, een door midlife-crises geplaagde advocaat in Los Angeles. Maar de dingen die Harry overdag meemaakt zijn niet minder vreemd. Zijn vierjarig dochtertje, dat nooit praat, verbaast iedereen met de cryptische uitspraak 'Everything Must Go'. Aan de lunch in een restaurant ziet hij hoe een gast met veel geweld wordt ontvoerd door een geheimzinnige knokploeg; hij is de enige die de man probeert te helpen, de andere eters kijken niet eens op van hun zalm en Chablis. En op zijn werk krijgt hij bezoek van een nog steeds betoverende jeugdliefde die hem vraagt om haar verdwenen zoontje op te sporen - als was hij de private eye uit een roman van Raymond Chandler.

De naïeve en stijfhoofdige Harry Wyckoff, overtuigend gestalte gegeven door James Belushi, is de hoofdpersoon van Wild Palms, een Amerikaanse miniserie onder auspiciën van filmmaker Oliver Stone die vanaf aanstaande maandag door de BBC-televisie wordt uitgezonden. Wild Palms heeft veel reacties losgemaakt; in de Engelse zondagskranten, die er al ver voor de uitzenddatum grote stukken aan hebben gewijd, maar vooral in Amerika. Toen de serie in de derde week van mei door ABC werd uitgezonden, stonden de kranten er vol van. Critici debatteerden over de vraag of Wild Palms gezien moest worden als een revolutie op tv-gebied, zoals de The New York Times en The Washington Post meenden, of eerder als 'the most insignificant signifant show of the century' (Newsday). Modebijlagen werden gevuld met analyses van de door de hoofdrolspelers gedragen kleren, experts werden geïnterviewd over de futuristische technologie die in de serie een belangrijke rol speelt. Om de kijkers houvast te geven bij het volgen van de intrige werd een telefonische hulplijn opgezet en een boek met extra informatie uitgebracht.

Zoals de eerste vijf minuten al doen vermoeden, is Wild Palms geen televisievermaak volgens het geijkte Hollywoodpatroon. De bizarre details en de vergezochte plotontwikkelingen maken de serie tot het kleine zusje van David Lynch' Twin Peaks, terwijl het gegoochel met fantasie en werkelijkheid, dat de vier afleveringen kenmerkt, herinneringen oproept aan The Singing Detective van Dennis Potter.

Wild Palms is een ongewone thriller over een Faustiaanse figuur die zich voor een goede baan en een mooi huis overlevert aan een gevaarlijke visionair, en tegelijkertijd een satire over de toekomst van de televisie in het computertijdperk. Scenarist Bruce Wagner, wiens Wild Palms-strip in het tijdschrift Details de basis vormde voor de miniserie, liet zich bij het schrijven van het script inspireren door de stormachtige ontwikkelingen op het gebied van virtual reality, de gesimuleerde werkelijkheid.

In de wereld van Wild Palms zorgen computertechnieken er voor dat televisiebeelden driedimensionaal ('live') in de huiskamer te zien zijn, en houden Japanners en Amerikanen een gekostumeerd bal in 'cyberspace' - de plaats waar computergebruikers elkaar ontmoeten wanneer ze via elektronische netwerken met elkaar communiceren. En dat is niet alles: een speciale drug, 'Mimezine', maakt het ook mogelijk dat de kijker lijfelijk contact heeft met de doorgestraalde superhologrammen. Het zijn de nabije-toekomstvisioenen waarmee de Amerikaanse schrijver William Gibson een jaar of tien geleden furore maakte en die binnen de literaire science fiction leidden tot een nieuw genre: de zogeheten Cyberpunk.

Bankstel

Virtual reality via de televisie biedt ontelbare mogelijkheden. Speel mee in Goede Tijden Slechte Tijden, win een bankstel in de Honeymoonquiz, dien Ursul de Geer van repliek - het kan allemaal. Maar Wild Palms zou geen thriller zijn als de aandacht niet gericht was op het misbruik dat er van de techniek gemaakt kan worden. De rode draad van de miniserie wordt gevormd door de machinaties van Senator Tony Kreutzer, een voormalig science-fictionschrijver met presidentiële aspiraties die zich met behulp van virtual reality meester wil maken van de wereldheerschappij. Kreutzers loopbaan doet denken aan die van L. Ron Hubbard, de grondlegger van de Scientology-beweging: hij heeft zijn geld en populariteit vergaard in de door hemzelf gestichte Church of Mimecom, een door hersenspoeling en intimidatie groot geworden sekte, en propageert ter ontplooiing van de mensheid een hutspot van hi-tech en New Age-ideeën die zijn samengebracht onder de noemer 'synthiotics', of 'New Realism'.

De charismatische Senator, door B-acteur Robert Loggia gespeeld met de juiste mengeling van fanatisme en bonhomie, is een gevaarlijk man - het type wereldbedreigende schurk waaraan James Bond de afgelopen vijftig jaar zijn handen vol heeft gehad. Maar Harry Wyckoff laat zich door hem inpalmen. Verleid door zijn oude vlam, en tegen de zin van zijn vrouw, accepteert hij een baan als topman van de Wild Palms Group, een door de Senator geleid mediaconcern dat op Channel 3 in Los Angeles de eerste holografische sitcom in première laat gaan. Church Windows (aan de man gebracht met de slagzin 'They Said The Revolution Wouldn't Be Televized... They Were Wrong') wordt een groot succes, maar voor de Senator is het niet meer dan een eerste stap. Hem staat een wereld voor ogen waarin iedereen verslaafd is aan Mimezine, en waarin hij als een holografische godheid de werkelijkheid, en uiteindelijk zelfs de dromen, van de televisiekijker kan beïnvloeden. De jacht op de 'GO Chip', het middel om dit te bereiken, is de motor van Wild Palms.

De plot van Wild Palms is ingewikkeld, soms zelfs moeilijk te volgen. De videoband die onlangs in Nederland van de serie werd uitgebracht en die ongeveer een half uur korter is dan de originele versie, maakt de begrijpelijkheid er niet beter op. Maar net als bij de gemiddelde James Bondfilm of bij Twin Peaks is dat geen groot bezwaar. Wie de finesses van de hoofdintrige wil doorgronden kope The Wild Palms Reader, een wild vormgegeven dossier over de opkomst en ondergang van Tony Kreutzer, met dialoogfragmenten uit de serie en brieven, toespraken, geheime nota's van en over de belangrijkste personages. Wie zonder hulp wil kijken, kan twee dingen doen: zich concentreren op het verhaal van Harry Wyckoff, die gaandeweg merkt hoe hoog de prijs is voor zijn topfunctie en zijn huis aan de Pacific, en zich vergapen aan het beangstigende maar fascinerende beeld dat Oliver Stone, Bruce Wagner en de vier verschillende regisseurs van de toekomst geven.

Wild Palms speelt in 2007-2008, maar daar kom je pas na een tijdje kijken achter. Anders dan in een film als 2001, A Space Odyssey, waarin de nabije toekomst werd gepresenteerd als iets totaal anders dan het heden, lijkt het leven in de volgende eeuw weinig te verschillen van het onze. In het Los Angeles van Wild Palms gaan forensen nog steeds met de auto naar het werk en zien kantoren er uit als kantoren; de weinige overgebleven cinefielen - 'Nobody watches movies anymore, only tv' klaagt een van de personages - gaan nog altijd naar Jack Nicholson-films. Het zijn de kleine, vervreemdende details die duidelijk maken dat we vijftien jaar verder zijn. Nicholson is over de tachtig, horen we, en Amerika heeft 63 Staten. Er wordt gepraat over 'back in the Nineties' en over een terroristische atoombom op Zuid-Florida. En op een televisie, ergens in de hoek van de kamer, zien we een fragment van een talkshow met een zestigjarige Oliver Stone. “Het is vijftien jaar na de film JFK,” zegt de interviewer. “The files are released. You were right. Are you bitter?”

Vadermoorders

Hoe subtiel de makers van Wild Palms de toekomst hebben vormgegeven, is te zien aan de aankleding van de personages - altijd een belangrijk detail gegeven de invloed van televisieseries op het modebeeld (wat zou de houthakkershemdenindustrie geweest zijn zonder Twin Peaks?). Aan het lijf van James Belushi of Robert Loggia geen futuristische kostuums en buitenissige accessoires. De mode van het volgende millennium is retro, net als in onze jaren negentig. Geslaagde mannen dragen driedelige pakken in effen, koele tinten, en overhemden met vadermoorders; ze rijden in klassieke modellen uit de geschiedenis van de autoindustrie, uit de radio klinken de Stones, de Zombies en Frank Sinatra. De vrouwelijke hoofdrolspelers - Dana Delany, Kim Cattrall en de eeuwig blonde Angie Dickinson (60) - kleden zich in jarenveertig jurken met strak ingesnoerde tailles. Een groot contrast met de kleren van de onderklasse in de 'Wilderzone', de vroegere getto's van Los Angeles; die zijn kleurig, druk en derde-werelds.

Los Angeles, een gefragmenteerde stad bijeengehouden door een net van snelwegen, is het natuurlijke decor voor Wild Palms. Voor architecten is het al jaren de Stad van de Toekomst, voor schrijvers en filmers is het altijd de apotheose geweest van de Amerikaanse cultuur - de plaats waar al het nieuwe, het goede en het slechte van Amerika bij elkaar komt. Daarbij is het het centrum van film en media, de proeftuin voor technologische vooruitgang. L.A. is daarmee de perfecte uitvalsbasis voor de revolutie van de Senator, of zoals hij het in religieuze termen uitdrukt: 'het Nieuwe Jeruzalem dat oprijst temidden van de wilde palmen en de fata morgana's van de woestijn, the New Cathedral of our twenty-first century self-made reality.'

Stone en Wagner schetsen een chaotische wereld waarin de grenzen tussen droom en werkelijkheid vervagen. Niet alleen voor Harry Wyckoff, die de neushoorns en wuivende palmen uit zijn nachtmerries als geheime symbolen van de Church of Mimecom tegenkomt, maar ook voor de toeschouwer. Net wanneer je denkt door te hebben hoe het precies zit met de droombeelden, de science en de fiction, word je weer op het verkeerde been gezet. Typerend is het moment dat Wyckoff thuiskomt van zijn werk en in zijn huiskamer een douchende vreemde vrouw aantreft. Pas als hij haar onverstoord voorbijloopt, besef je dat het een hologram is - ook sterspotjes zijn in 2007 virtual reality.

SM-bar

Een talkshow met Oliver Stone, een Japanse karaoke-holografie van The Three Degrees, een crooner die wordt vermoord door zijn eigen hologram - Wild Palms zit vol met visuele grapjes. Ook de dialogen zijn vaak geestig, ik heb tenminste hardop moeten grinniken om de Japanner die herinneringen ophaalt aan een Star Trek-act in een SM-bar ('Beat me up, Scotty') en de woordenwisseling die volgt wanneer Wyckoff ontdekt dat zelfs zijn psychiater tegen hem samenspant: “Shenkl, you sick animal” - “Don't project on me, Harry.”

Voor de oplettende kijker is er veel te beleven in Wild Palms. In tegenstelling tot David Lynch, die in Twin Peaks een tijdloze, geheel op zichzelf staande wereld schiep, is Bruce Wagner dol op verwijzingen - naar de wereldliteratuur, naar film, naar beroemde slogans, popsongs en reclamezinnen. De Beach Boys en de Bijbel worden meer dan eens geciteerd, en als Wyckoff zijn gestorven vader in de vorm van een hologram terugziet, blijkt de moderne geestverschijning geprogrammeerd met verzen uit de eerste acte van Hamlet. Zelfs het geweld is intertekstueel gestileerd. Wanneer de geniale uitvinder van de GO Chip ('de Einstein van de Nieuwe Wereld') ontvoerd wordt uit het ziekenhuis, lijkt de mise-en-scène afkomstig uit The Godfather. En wanneer Angie Dickinson in haar rol van gewetenloos kreng iemand de ogen uitdrukt, is King Lear niet ver weg.

Zwembadblauw

Het is de aandacht voor detail die Wild Palms tot een bijzondere ervaring maakt. Niet alleen het scenario, de art direction en de begeleidende muziek (van Last Emperor-componist Ryuichi Sakamoto) dragen bij aan de beklemmende atmosfeer van Los Angeles in het jaar 2007, ook de cameravoering en de belichting. In het begin denk je nog dat de scheve beelden en rare gezichtspunten voorbehouden zijn aan Wyckoffs dromen, maar al gauw blijken ze het handelsmerk van de serie.

Mensen worden plotseling van bovenaf gefilmd, of vanuit de ijskast of het kinderbed waar ze een blik in werpen. Als feestgangers in een groepje staan te praten, draait de camera er langzaam rondjes om heen - alsof de kijker ieder houvast moet worden ontnomen. Het licht is fel en de overheersende kleuren - hardroze, paars en zwembadblauw - onecht. Toch is Wild Palms niet vermoeiend om naar te kijken, zoals de gemiddelde videoclip of snelle politieserie. De regisseurs nemen de rust om het verhaal in beeld te brengen; een deconstructivistische instelling (we leven in een Versnipperde Tijd dus we maken een Versnipperde Film) is hun gelukkig vreemd.

Niet dat er op Wild Palms niets is aan te merken. Ik heb me geërgerd aan de melodramatische wendingen en de soms weinig overtuigende overgangen die Stone en Wagner hun verhaal hebben meegegeven. En ik heb me verbaasd over de eendimensionaliteit van acteurs als Dana Delany (Wyckoffs vrouw) en Ernie Hudson (Wyckoffs beste vriend). Maar het pleit voor de serie dat je je gedurende vierenhalf uur nauwelijks verveelt, en dat je na afloop nog vaak terug moet denken aan de gesimuleerde werkelijkheid van Los Angeles in het volgende decennium.

Sommige Amerikaanse televisiecritici hebben geklaagd over het gebrek aan diepgang van Wild Palms. Stone en Wagner, vinden ze, nemen geen standpunt in, spreken zich niet eenduidig uit over de gevaren van de televisiecultuur. En inderdaad, Wild Palms is prime time televisie, geen cultuurpessimistisch essay van Neil Postman. Maar dat betekent nog niet dat het loos amusement is. Wie er oog voor heeft, ziet in Wild Palms zowel een indringend, oer-Amerikaans verhaal over een man die zijn onschuld verliest, als een sombere fantasie over de macht van de televisie. En wie een boodschap zoekt, moet goed luisteren naar het personage van Angie Dickinson wanneer ze op basis van een landelijk uitgezonden holografische tape gearresteerd wordt wegens moord op haar dochter. “Wat heeft u nog te zeggen, mevrouw,” vraagt een journalist. “Het hele land heeft kunnen zien hoe u uw dochter wurgde. En zien is geloven!”

Het antwoord van Dickinson is kort en bijtend: “You must be kidding.”

    • Pieter Steinz