Europese Unie en Rusland worden dikke vrienden

MOSKOU, 12 NOV. De nieuwe Europese Unie en het zich democratiserende Rusland worden dikke vrienden. Dat was al meteen duidelijk toen de Belgische premier Jean-Luc Dehaene gistermiddag om half één plaatselijke tijd met zijn allerbeminnelijkste glimlach de Russische vrieskou tegemoet trad.

Dehaene is gevallen voor de charme en de overtuigingskracht van Boris Jeltsin. De Belgische premier had de president van de Russische federatie afgelopen zomer al eens ontmoet - in Tokio op de bijeenkomst van de zeven grootste geïndustrialiseerde landen in de wereld - en toen maakte Jeltsin al een grote indruk op hem. “Dat heeft zich hier bevestigd. Hij straalt een enorme persoonlijkheid uit. Hij is er zich zeer bewust van wat Rusland betekent, en wat Rusland wil.”

Niet Dehaene, maar de hele Europese Unie namens wie de Belgische premier gisteren voor een bliksenbezoek naar Moskou reisde, is onder de indruk van de Russische president. Vanuit Brussel werden begin dit jaar al 'politieke signalen' afgegeven dat de (toen nog) EG het hervormingsproces ondersteunt dat onder leiding van Jeltsin is ingezet. De afgelopen maanden, en zeker na de gebeurtenissen van begin oktober, is die Westeuropese behoefte om Jeltsin ruggesteun te geven, alleen maar toegenomen.

De Europese Unie ziet in Jeltsin de sterke man die Rusland op het rechte democratische pad kan houden, en is daarom bereid om op dit strategisch belangrijke moment - vlak voor de verkiezingen - in verregaande mate de politieke en economische banden met Rusland aan te halen. Over het democratische gehalte van Jeltsins nieuwe grondwet - waarover op 12 december tegelijkertijd met de parlementsverkiezingen een referendum wordt gehouden - bestaan nauwelijks twijfels, zo bleek gisteren.

Europees commissaris Hans van den Broek toonde zich nog het voorzichtigst. Hij zei een president te hebben aangetroffen met “een groot zelfvertrouwen”, die keer op keer zijn vaste voornemen uitspreekt om de voorgenomen economische en politieke hervormingen “in democratische zin” uit te voeren. Maar het is volgens Van den Broek nog te vroeg om nu al te kunnen oordelen of de net gepubliceerde ontwerp-grondwet op alle onderdelen volledig strookt met dat streven. “Jeltsin heeft ons op grote lijnen uitleg gegeven en het lijkt een grondwet te zijn die behoort tot de presidentiële constituties.”

Voorzitter Jacques Delors van de Europese Commissie is al een stuk minder terughoudend. Volgens hem hebben deskundigen in Brussel en op de ambassades in Moskou vastgesteld dat Jeltsins voorstellen niet verder gaan dan “een sterk presidentieel systeem”. “Jeltsin is voor ons geloofwaardig”, zei Delors in het vliegtuig dat de Europese delegatie terugbracht naar Brussel. Uiteraard is niet alles perfect, maar we moeten wel rekening houden met een traditie van 70 jaar, aldus de voorzitter van de Europese Commissie.

Meningsverschillen over zaken als de invoer van aluminium en splijtstoffen en kwesties als familiehereniging kunnen de spoedige afronding van een 'partnerschap-overeenkomst' met Rusland - en daarmee de komst van Jeltsin naar Brussel - nog tegenhouden. Maar beide partijen lieten zich giseren in Moskou betrekkelijk optimistisch uit over de kans van slagen.

Dat nu wel een akkoord mogelijk lijkt, waar onderhandelingen eerder dit jaar nog strandden, komt vooral doordat Rusland het gevoel heeft gekregen dat het langzamerhand door de Europese Unie wordt beschouwd als een volwaardige en evenwaardige partner. Vooral de uitspraak afgelopen zomer op de Europese Top in Kopenhagen dat de Europese Unie een intensieve politieke dialoog wil beginnen met Rusland - analoog aan de verhoudingen met de VS en Japan - heeft voor beweging gezorgd.

In de verschillende teksten van het te sluiten akkoord wordt ook niet langer uitsluitend gesproken over 'Rusland', maar over 'de partners', daarmee de gelijkwaardigheid van de betrokken partijen onderstrepend. Dit soort aanpassingen is voor de Russen politiek-psychologisch van groot belang, legde een ambtenaar eerder deze week in Brussel al uit toen de ministers van de 12 lidstaten van de Europese Unie akkoord gingen met het verzoek van de Europese Commissie om haar onderhandelingsmandaat met Moskou te versoepelen, teneinde een doorbraak mogelijk te maken.

Ook gisteren in Moskou werd nog eens duidelijk hoezeer Rusland hecht aan erkenning van een grootmacht. Minister Kozyrev van buitenlandse zaken zei dat de totstandkoming van een politieke dialoog in dat opzicht een uiterst positieve ontwikkeling is. Rusland wil in Europa een “onafhankelijke” rol spelen en het streeft tegelijkertijd “een evenwaardig” economisch en politiek partnerschap na met de Europese Unie, aldus de minister op een persconferentie.

Premier Dehaene zal die Russische ambities niet dwarsbomen. De lidstaten van de Europese Unie importeren 27 keer zoveel uit Rusland als uit de VS en acht keer zoveel als uit Japan. De Europese Unie en haar lidstaten verzorgen 65 procent van alle economische hulp aan Rusland. Met andere woorden: voor de Russen is de Europese Unie de eerste partner, aldus Dehaene. “De relatie tussen de Europese Unie en Rusland is van fundamentele betekenis voor de stabiliteit in Europa.”

Hij erkent dat afspraken over het verruimen van de markttoegang voor Russische produkten op een moeilijk moment komen, nu de Europese Unie in een recessie verkeert en is verwikkeld in een discussie om meer banen te scheppen. Maar, redeneert de Belgische premier, op lange termijn hebben de lidstaten van de Europese Unie er alle belang bij dat de Russische economie zich kan ontwikkelen tot een volwaardige economie. “Want dat betekent ook nieuwe markten voor Europese produkten. Je kunt dat perfect vergelijken met het Marshall-plan”, waarmee de economische ontwikkeling in West-Europa na de Tweede Wereldoorlog weer op gang werd gebracht.

Het probleem is natuurlijk de korte termijn, aldus Dehaene. “Je krijgt te maken met een moeilijke overgangsperiode waarin je niet naief te werk moet gaan door alle grenzen open te gooien en te zeggen: kom maar. Je moet meer toegang geven voor Russiche produkten, maar wel op een manier die niet leidt tot massale vernietiging van werkgelegenheid in West-Europa”, aldus de premier. “Dat zal moeilijk zijn, maar ik denk dat we gedoemd zijn dat evenwicht te vinden. We zullen op den duur met Rusland een economische ruimte moeten vormen.”

Rond middernacht arriveerde hij weer in Brussel, moe, maar ook glunderend om het vooruitzicht op alweer een succes van het Belgische voorzitterschap van de Europese Unie als Jeltsin komende maand inderdaad komt. Of Dehaene dan nog premier van België is, is overigens de vraag. De onderhandelingen over een sociaal akkoord in België zijn in een cruciale fase beland en vanochtend was het kabinet-Dehaene alweer in beraad bijeen. “Het wordt moeilijk, maar ge weet: dat heb ik graag”, relativeerde de premier gisteravond nog zijn problemen. “Ge zult in ieder geval een Belgische regering hebben, want een machtsvacuüm in België, dat bestaat niet.”