'Regenboog naar de Melkweg' in puin

Met de gisteren verwoeste Stari Most (Oude Brug) over de Neretva in Mostar is meer dan zomaar een zeldzaam mooie en elegante brug uit de Turkse tijd verloren gegaan, meer dan zomaar een oeververbinding tussen de Kroatische en de moslimwijken van Mostar en meer dan zomaar een inmiddels door de oorlog irrelevant geworden toeristische trekpleister.

De uit de zestiende eeuw daterende Stari Most was voor alles een symbool, niet alleen van de Herzegovijnse hoofdstad, die haar naam aan de brug ontleent, maar meer nog van de moslim-geschiedenis, de moslim-cultuur en het streven naar vreedzaam samenleven tussen de diverse bevolkingsgroepen in Bosnië. De Stari Most was de fysieke èn de symbolische verbinding tussen de twee belangrijkste gemeenschappen van de stad, hun cultuur en hun religie. Als zodanig was de brug ook voor de Bosnische Kroaten, die al maanden alles doen om de 30.000 resterende moslims uit de stad te verdrijven, een symbool: door de brug te verwoesten hebben ze hun streven naar 'etnische zuivering' onderstreept, hun streven alle banden met de moslims te verbreken en van Mostar een Kroatische stad te maken. Ze maakten daar ook geen geheim van: ze hebben zelfs openlijk gesteld dat de Stari Most “een legitiem militair doelwit” was.

De verwoesting van de Stari Most is dan ook een zware psychologische schok voor de moslims op de oostelijke oever van de Neretva. “Dit is een aanval op het hart van onze geschiedenis en cultuur”, zei gisteren de moslim-politicus Muhamed Filipovic in een eerste reactie op het nieuws van de verwoesting van de brug. “Hitler stal kunstwerken. De Kroaten vernietigen ze.”

De moslims van Mostar hadden, om de schade aan de brug bij de dagelijkse Kroatische beschietingen zo beperkt mogelijk te houden, de brug volgehangen met oude autobanden. Maar al in juli werd duidelijk dat die bescherming volstrekt niet afdoende was: bij beschietingen waren de fundamenten van de brug al ernstig beschadigd, nadat vorig jaar tijdens gevechten tussen de Kroaten en de Serviërs in de stad al schade aan de brug zelf was aangericht.

De verwoesting plaatst de ingesloten moslims van Mostar voor een nieuw overlevingsprobleem. De brug was de laatste plaats waar ze 's nachts - dit met het oog op het gevaar van Kroatische sluipschutters - nog water konden halen. De enige brug over de Neretva in Mostar die nu nog resteert is een armzalige hangbrug van touw en planken vlakbij de Kroatische gevechtsstellingen: ontoegankelijk voor de moslims.

De Stari Most, gebouwd van wit kalksteen, twintig meter hoog en 22 meter lang, was de laatste en de meest harmonieuze en elegante van zeven op rij over de Neretva in Mostar. De brug gold als een van de belangrijkste en mooiste architectuurmonumenten van Bosnië en is eens vergeleken met “een regenboog naar de Melkweg”. Ze stond op de lijst van te beschermen internationaal cultureel erfgoed van de Unesco. Ze werd in 1566 voltooid door de Turkse architect Heyrudin, die bij de bouw volgens de overlevering geen cement, maar een mengsel van eiwit en geitehaar gebruikte. Heyrudin bouwde de brug op de plaats waar ooit een Romeinse brug had gestaan. Een door de Turken gebouwde brug stortte in de zestiende eeuw in, waarna - volgens de overlevering - sultan Suleyman Hayrudin opdroeg op dezelfde plaats een brug te bouwen die het langer zou uithouden; als hij faalde, zou hij worden geëxecuteerd.

Heyrudin faalde niet: vierhonderd jaar lang overleefde de Stari Most aardbevingen en oorlogen. De tien mortiergranaten (zestig volgens radio-Sarajevo) die de Kroaten maandag op de brug afvuurden werden haar teveel.

    • Peter Michielsen