President De Klerk dreigt hoofdprijs mis te lopen

Het had de hoofdprijs van zijn presidentschap moeten zijn. Een nieuwe, non-raciale grondwet voor Zuid-Afrika, gesteund door alle politieke partijen, als fundament voor nationale verzoening. Het zit er niet in.

JOHANNESBURG, 10 NOV. Nu de Zuidafrikaanse grondwet op wat laatste gevoelige punten na klaar is en over een paar dagen zal worden vastgesteld, is het vrijwel zeker dat president F.W. de Klerk de democratie moet doordrukken zonder de steun van Inkatha-leider Mangosuthu Buthelezi en diens conservatieve blanke en zwarte partners.

De Klerk weet dat hij daarmee een gevaarlijke fase betreedt. De 'Vrijheidsalliantie' (Inkatha, de blanke Konservatieve Partij, het Afrikaner Volksfront en de thuislanden Bophuthatswana en Ciskei) vertegenwoordigt slechts vijftien procent van de bevolking, maar haar leden beschikken over grondgebied, wapens en heethoofden. Zij kunnen de verkiezingen op 27 april volgend jaar in grote delen van het land onmogelijk maken - met alle denkbare reacties vandien van hun onderdanen in de thuislanden die zich het stemrecht niet willen laten ontnemen.

“Als belangrijke partijen de geldigheid en de legitimiteit van de verkiezingen aanvechten, kan dat leiden tot een opstand die de veiligheid van het hele land bedreigt”, waarschuwde De Klerk gisteravond tijdens een persconferentie. Hij gaf toe dat de partijen binnen de Vrijheidsalliantie “het vermogen hebben om een belangrijk veiligheidsrisico te worden”, maar hij beschouwt ze niet “als Savimbi's” - naar de Angolese Unita-leider die zijn land vorig jaar in een burgeroorlog stortte nadat hij de verkiezingen had verloren.

Naar buiten toe blijft De Klerk hopen op een wonder. De gesprekken tussen de regering en de Vrijheidsalliantie hebben geleid tot “een beweging die standpunten dichter bij elkaar heeft gebracht en die, indien de leiders hun goedkeuring geven, de basis kan zijn voor echte voortgang en zeer belangrijke ontwikkelingen in de komende vier of vijf dagen”, zei de president. De formulering gaf al aan hoe minimaal de toenadering is. Binnen het kabinet bestaat weinig echte hoop dat het alsnog tot een akkoord komt. De beweging in standpunten is volgens direct betrokkenen te weinig en komt te laat. De regering en het Afrikaans Nationaal Congres willen vrijdag of zaterdag de interim-grondwet in de meer-partijenonderhandelingen zonder de Vrijheidsalliantie goedkeuren. In een symbolische bijeenkomst moeten de leiders er volgende week hun stempel op zetten. In deze paar dagen kunnen de onwilligen nog aan boord komen of op de kade achterblijven.

De onderhandelingen worden bemoeilijkt doordat de Vrijheidsalliantie alleen in naam een blok is. De ideeën van de afzonderlijke leden lopen uiteen. De rechtse Afrikaners willen een blanke 'volksstaat', die in Zuid-Afrika niet te realiseren is zonder de rechten van andere bevolkingsgroepen te beperken. De regering en het ANC weigeren over nieuwe vormen van discriminatie te praten. De drie 'thuislanden' KwaZulu (waarover Buthelezi regeert), Bophuthatswana en Ciskei hebben tot nu toe een federale staatsvorm bepleit waarin de deelstaten bepalen welke machten zij aan de centrale staat willen afstaan. De interim-grondwet, waaraan nu de laatste hand wordt gelegd, bevat een aanzienlijke lijst van autonome bevoegdheden voor regio's - provincies genoemd - maar het laatste woord blijft in een aantal voorgeschreven gevallen bij de centrale regering.

De Klerks kabinet kreeg gisteren tijdens een speciale zitting een voordracht van een grondwetsdeskundige, die aangaf dat de ontwerp-grondwet voldoet aan de criteria voor een federale staat. De deelstaten krijgen werkelijke bevoegdheden, ze krijgen naar behoefte een deel van de staatsinkomsten toegewezen, ze kunnen hun eigen grondwet opstellen en hun positie is beschermd door een constitutioneel hof, waardoor de grondwetgevende vergadering na de verkiezingen niet makkelijk de afspraken opzij kan zetten. 'Federalisten' in academische kringen hebben zich de afgelopen dagen positief uitgelaten over de interim-grondwet. De Democratische Partij, vanouds de voorvechter bij uitstek van federalisme in de Zuidafrikaanse politiek, gaat er van harte mee akkoord.

De Klerk was dan ook lichtelijk euforisch over wat de regering heeft bereikt in de onderhandelingen. De provincies in Zuid-Afrika krijgen een sterkere positie dan de Länder in het Duitse federale systeem, meent hij. Voor Buthelezi lijkt het niet genoeg. Niet alleen vertrok hij in deze cruciale periode - in de Afrikaner pers omgedoopt tot de naelbijt-week - naar het buitenland, hij verzet zich daar volgens berichten van de internationale persbureaus nog steeds met hand en tand. “Het ANC wil in Zuid-Afrika een één-partij staat vestigen met hulp van de regering. Zuid-Afrika zal dan opnieuw het slachtoffer zijn van de dictatuur van de één-partijstaat, waar de stem van alle andere groepen wordt doodgezwegen”, zei hij gisteren in New York.

In regeringskringen houdt men er sterk rekening mee dat Buthelezi uiteindelijk geen akkoord wil. Inkatha bereidt zich echter wel voor op de verkiezingen. Door de grondwet als een produkt van ANC-regeringsgekonkel af te wijzen en wel deel te nemen aan de verkiezingen, zou Buthelezi zich willen richten op het blanke electoraat en zo zijn positie willen versterken, zo luidt de voorspelling. Daarbij zij aangetekend dat ritsen verwachtingen omtrent Buthelezi's gedrag de afgelopen maanden niet zijn uitgekomen.

Onder druk van de tijd ontstaat nervositeit bij de partijen die het spel hoog hebben gespeeld, maar nu met lege handen dreigen achter te blijven. Het waarmaken van dreigementen van gewapende opstand of afscheiding is moeilijker dan ze rond te strooien. Generaal Constand Viljoen, de leider van het Afrikaner Volksfront dat een eigen staat voor blanke Afrikaner beoogt, riep gisteren tijdens een persbijeenkomst opnieuw en vergeefs op tot een pauze in de onderhandelingen. “Als wij onder druk worden gezet, zal dit proces absoluut niet leiden tot vrede en vrije en eerlijke verkiezingen”, aldus Viljoen. Een groep van “gematigden” uit alle partijen, die hij “de Groep ter redding van het proces” noemde, moet volgens Viljoen onder een neutrale voorzitter de situatie heroverwegen. De generaal meent dat de crisis in de onderhandelingen voortspruit uit een botsing van nationalisme en politiek.

De Vrijheidsalliantie vertegenwoordigt de nationalistische aspiraties van de Afrikaners, de Zoeloes, de Tswana's en de Xhosa's, het ANC en de regering vertegenwoordigen “de politiek”. Het is de laatste strohalm van het apartheidsdenken dat Zuid-Afrika naar etniciteit opdeelt. De peilingen wijzen echter uit dat Mandela en De Klerk samen het leeuwedeel van de stemmen van Zoeloes, Tswana's, Xhosa's en Afrikaners zullen krijgen. Viljoen waarschuwde nogmaals voor gewapend verzet van zijn aanhangers, als zij worden genegeerd.

Met de breuk nabij moeten Zuid-Afrika's politici nu serieus de confrontatie-scenario's doornemen. Nelson Mandela waarschuwde vorige week dat een eventuele opstand van extreem-rechts “de kop ingedrukt zal worden”. President De Klerk was gisteren voorzichtiger. “Als de Britse regering na al die jaren er niet in is geslaagd de IRA te onderdrukken, is meneer Mandela wel erg ambitieus in zijn uitlatingen”, reageerde hij. “Zelfs als we de Vrijheidsalliantie binnenboord krijgen, zullen we in Zuid-Afrika het hoofd moeten blijven bieden aan een beheersbare terroristische dreiging van extreem-rechts en extreem-links.”