Jeltsins coup slaagt elke dag méér

MOSKOU, 10 NOV. De nieuwe grondwet is gereed, 21 politieke partijen ijveren voor zetels in een nieuw parlement en de president kan eerder gedane concessies terugdraaien: de machtsgreep van Boris Jeltsin slaagt steeds vollediger. De Russische president heeft deze week de belangrijkste doelen bereikt die hij voor ogen had toen hij op 21 september het parlement ontbond.

Het lijkt alweer lang geleden, maar eerder dit jaar dreigde Rusland onbestuurbaar te worden door de voortdurende rivaliteit tussen president en parlement. Beide machtsorganen gebruikten alle middelen die hen grondwettelijk ter beschikking stonden voor het nemen van besluiten die onderling tegenstrijdig waren, en die steeds slechter werden uitgevoerd. Hervormingen verwerden tot vervormingen, en de nieuwe grondwet die Rusland een moderne bestuursstructuur zou moeten geven, dreigde ten onder te gaan in de strijd.

En nu?

Afgelopen zaterdag hebben 21 politieke partijen elk de verplichte 100.000 handtekeningen ingeleverd voor deelname aan de verkiezingen voor een nieuw parlement op 12 december. Onder hen zijn communisten en nationalisten uit de Opperste Sovjet die het parlementsgebouw tijdens de revolte van 3 en 4 oktober nog hebben verdedigd tegen Jeltsins troepen. Onder hen ook zijn radicale hervormers die Jeltsin beschuldigen van autoritair gedrag. Hoewel de president het vorige parlement op ongrondwettelijke wijze heeft ontbonden, hoewel hij verscheidene radicale groeperingen en kranten heeft verboden, hoewel hij op de televisie steeds bevoordeeld wordt, neemt iedereen deel aan de verkiezingen voor 'zijn' nieuwe wetgevende orgaan. Na de 'hete herfst' spreken politici in Rusland nu van de 'nieuwe realiteit'.

Gisteren is ook de tekst gepresenteerd van de grondwet, die van Rusland een presidentiële democratie zal maken. Wie er op 12 december ook in het nieuwe parlement worden gekozen, het zal de president zijn die de ministers, de top van de Centrale Bank, de procureur-generaal en de belangrijkste rechters aanwijst. “Het is een grondwet voor presidenten en voor president Jeltsin in het bijzonder”, zo constateerde de Nezavisimaja Gazeta.

De grondwet bepaalt dat de volgende president pas in 1996 wordt gekozen, en niet in juni 1994 zoals Jeltsin de afgelopen weken heeft beloofd. Die belofte, zo verklaarde zijn woordvoerder maandag, was onder druk tot stand gekomen tijdens de strijd met het parlement. Nu die strijd is gestreden, hoeft zij volgens hem niet te worden ingelost. De president is immers in 1991 gekozen voor een termijn van vijf jaar, en de bevolking heeft zich in een referendum vorig jaar april ook nog eens achter hem opgesteld.

Jeltsin heeft voor dit standpunt gelijk gekregen van zijn Amerikaanse collega Clinton en van premier Tsjernomyrdin. Enkele andere Russische politici protesteerden wel, maar hebben hun aanhangers niet opgeroepen de straat op te gaan of zich anderszins te verzetten.

Een andere belofte die Jeltsin gedeeltelijk heeft kunnen intrekken, is die aan aan de provincies. Die zouden vergaande autonomie krijgen in ruil voor hun medewerking bij de totstandkoming van de nieuwe grondwet. De president nam afgelopen zomer zijn toevlucht tot samenwerking met de provinciale leiders, nadat zijn relatie met het parlement onmogelijk was geworden. Maar hoewel de nieuwe Federatieraad (het 'Hogerhuis' waarin regionale afgevaardigden zitting krijgen) altijd nog meer invloed biedt dan de regio's onder de oude Sovjet-grondwet hadden, zijn verwijzingen naar de gewenste 'soevereiniteit' uit de tekst geschrapt. Lokale besluiten mogen ook niet in strijd zijn met federale wetten.

Tijdens een vergadering van provinciale leiders rees vorige week nog even verzet tegen Jeltsins tekst, maar de president kon dat gemakkelijk breken. Het geweld op 3 en 4 oktober had kennelijk indruk gemaakt, constateerde Jeltsin zelf. Ook provinciale leiders kennen nu de 'nieuwe realiteit'. Op 12 december mag de bevolking zich in een referendum over de tekst uitspreken, maar een alternatieve tekst is er niet.

Behalve het nieuwe parlement en de nieuwe grondwet lijken ook de economische hervormingen weer van de grond te komen. Vorige week schafte Jeltsin het staatsmonopolie op grondbezit af, een erfenis uit het communistische verleden die door het ontbonden parlement verbeten was verdedigd. De mogelijheid land vrij te verhandelen wordt door de hervormers rondom de president gezien als essentieel om de landbouw effectiever te maken.

Het is, al met al, voor Boris Jeltsin een tussenstand die niemand afgelopen zomer had durven voorspellen. Wat de politieke prijs en de duur van het succes zullen zijn, is nog moeilijk te berekenen.

Als prijs wordt - afgezien van meer dan 150 mensenlevens - een toegenomen invloed van het leger genoemd, dat Jeltsin op 4 oktober op het nippertje aan de overwinning heeft geholpen. De vorige week gepresenteerde militaire doctrine is daar volgens sommige waarnemers een bevestiging van: militairen mogen voortaan bij binnenlandse conflicten en in het nabije buitenland worden ingezet. Maar of dit ook de invloed van de legertop vergroot, moet nog worden afgewacht. Een rekening aan de legertop wordt wel al betaald door scholieren en studenten, die anders dan de afgelopen jaren deze herfst ineens nauwelijks meer onder hun dienstplicht uit kunnen komen.

De duur zal mede afhangen van de verkiezingen voor het federale parlement in december en voor regionale en lokale parlementen volgend voorjaar. De 'regeringspartijen' rekenen op ruime overwinningen. Maar veel van Jeltsins hardnekkigste politieke tegenstanders zijn ook kandidaat, en in veel regio's zelfs de meest vertrouwde. In de 'nieuwe realiteit' houden zij zich op dit moment misschien wat rustiger, maar zij gaan nog steeds door met het negeren van maatregelen uit Moskou die niet stroken met hun plaatselijke en/of eigen belang.

Of zij hiermee door kunnen gaan, en of Jeltsin met hervormingen door kan gaan, hangt nu meer dan voorheen in Rusland af van de kiezer. Die wordt bij zijn beslissing alleen niet geholpen door objectieve televisie, duidelijke partijprogramma's of een democratische traditie.

    • Hans Nijenhuis