Anatoli Aztoezjaninov en de liefde voor Lenin

Hij spreekt als een acteur en dat is hij ook. Met grootse gebaren, markante mimiek en sonore stem declameert hij alsof hij een duizendkoppig publiek aan zijn voeten weet.

Anatoli Aztoezjaninov is niet zo maar een acteur, hij is Lenin-vertolker. Meer dan vijfduizend keer kroop hij in de huid van zijn idool. Met door hemzelf geschreven solovoorstellingen, gebaseerd op de oorspronkelijke werken van Lenin, amuseerde of zoals hij zelf zegt 'inspireerde' hij zijn gehoor. Illustere titels als 'Tot Lenin', 'Tot het hart des volks', 'Kameraad', 'Als man', 'Alleen de waarheid', 'Voorwaarts', 'Met Lenin zullen wij overwinnen', en niet te vergeten 'Lenin overwint de wereld' vormen een greep uit zijn repertoire van de afgelopen vijfentwintig jaar. Zijn laatste programma heeft een wat minder heroïsche titel: 'Geërfd, gefalsificeerd en vergeten'. Zelfs Aztoezjaninov kon niet aan de tijdgeest voorbijgaan.

Hij durft de gewaagde stelling te poneren dat de Sovjet-Unie niet ten onder was gegaan, sterker nog een welvarende natie was geweest, als de communistische partij beter naar Lenin geluisterd had en zijn werk beter zou hebben gelezen. Na zijn dood op 20 januari 1924 begon de ellende al. Volgens Aztoezjaninov, zelf precies tien jaar later geboren, had Lenin in zijn politiek testament nog gewaarschuwd voor Stalin, maar het heeft niet mogen baten.

De partij heeft zijn ideeën verkracht, kankert hij. Was het niet Lenin die beweerde dat de raad van kolchozen boven de partij stond, en niet omgekeerd zoals de partijbureaucraten dachten? Was hij het niet die het ontoelaatbaar vond dat de boeren gedwongen werden op kolchozen te werken? De praktijk liet al spoedig het tegenovergestelde zien. Geen wonder, zegt de acteur, dat het verkeerd is afgelopen. En hij kan het weten: hij heeft zijn totale oeuvre gelezen, niet een keer, nee, verscheidene malen. “Ik ken hem goed, ja ik ben zelfs verliefd op hem”, lacht hij.

Aztoezjaninov is flink op dreef. “Lenin was kolossaal, geniaal, één van de grootste figuren die de geschiedenis heeft gekend. Elke regel die ik van hem heb gelezen is een bewijs van zijn genialiteit.”

Ik onderbreek de lofzang en vraag of zijn verering niet wat te ver gaat. Hij slaat een arm om mijn schouder. “Wat is het leven zonder idealen”, fluisterde hij, om vervolgens zijn betoog weer op te pakken. “Twee begrippen zijn voor mij belangrijk: de waarheid en Lenin, in deze volgorde, de waarheid staat boven Lenin. U ziet dus dat ik hem niet alleen maar op een voetstuk plaats”, voegt hij er aan toe.

Hij beweert in zijn voorstellingen ook de schaduwzijde van Lenin te belichten. Vergoelijkend vervolgt hij: “Er is een Russisch gezegde: de nadelen van een mens zijn een voortzetting van zijn voordelen. Hij was doelbewust en daardoor hard, maar dat kon niet anders. Hij was bezeten door strijd. Maar ja, er is geen strijd zonder betrokkenheid en geen betrokkenheid zonder extremiteiten.”

Of ik nog meer over zijn idool wil horen, vraagt hij zonder een antwoord af te wachten. “Lenin had veel te hoge verwachtingen. Dat kwam door zijn optimistisch mensbeeld. Maar hij wist bijtijds het tij te keren. Hij kon zijn theorie aanpassen aan de praktijk. Dat kenmerkt zijn grootse karakter.”

Zijn voorstellingen trekken, zo zegt hij, nog steeds veel bezoekers, zij het dat er sinds de val van het Sovjet-rijk zich niet louter sympathisanten, maar ook opponenten onder zijn gehoor bevinden. En die willen de voorstelling nog wel eens verstoren. Maar Aztoezjaninov laat zich daardoor niet uit het veld slaan. Als 'extremisten' zich te buiten gaan aan verbaal geweld dan probeert hij ze door een dialoog tot bezinning te brengen. Het zijn incidenten waar hij niet lang bij wil stilstaan. Dit jaar nog, op Lenins geboortedag, had hij toen hij het podium betrad een hartverwarmend applaus gekregen. “Ik had het gevoel dat ik bijval voor hém oogstte”, zegt hij niet zonder trots.

Aztoezjaninov vindt dat de werken van Lenin geen modegril zijn, ze zijn van blijvende waarde. “Zijn kracht was dat hij niet dogmatisch was. Hij wist dat we van de kapitalisten konden leren. Daarom propageerde hij zijn Nieuwe Economische Politiek. Maar we volgden zijn advies niet op. Het socialisme kan niet opgebouwd worden zonder kapitalisme.”

Het duizelt me. Ik heb het gevoel dat ik bij een Jehova-getuige op bezoek ben die geen vragen nodig heeft. Aztoezjaninov wil me een uitspraak van Lenin niet onthouden. “Als we het socialisme willen opbouwen, zei hij, zonder van de kapitalisten te willen leren dan getuigt dat van een mentaliteit als die van de negers in Centraal-Afrika.”

Heeft hij dat echt gezegd, vraag ik.

Hij zucht. “Als we de ogen sluiten voor de goede kanten van het kapitalisme dan zijn we net zo dom als ongecultiveerde negers. Dat bedoelde hij.”

Dan heb ik het toch goed begrepen, zeg ik.

Aan een herwaardering van zijn held is de Russische bevolking nog niet toe. Maar lang zal dat niet duren, zo voorspelt Aztoezjaninov. “Lenins ideeën zijn onsterfelijk, net als die van Jezus Christus. Die was tenslotte ook socialist.”

Dat de standbeelden van Lenin neergehaald zijn raakte hem in eerste instantie meer dan hem lief was. “Dat was onaangenaam en pijnlijk.” Maar hij heeft zich vermand. “De meeste waren anti-esthetisch. Ik had ze zelf kapot kunnen maken. Bovendien waren er te veel, en daar zou Lenin ook tegen zijn geweest. Hij was een tegenstander van persoonsverheerlijking.”

Aztoezjaninov loopt te ijsberen door de hal van het Leninmuseum in Uljanovsk, de geboorteplaats van Lenin. De linkerhand op de rug, de rechter op waardige wijze vooruitstekend oreert hij: “Hoe meer zijn ideeën in de loop der jaren veranderd, ja ik kan wel zeggen, verkracht werden, des te meer standbeelden er ter ere van hem opgericht werden.” Hij kijkt mij doordringend aan. Het zijn niet zozeer zijn woorden als wel zijn gebaren die me frapperen. Ze vertonen een treffende gelijkenis met de foto's waarop Lenin als spreker staat afgebeeld.

Of hij nog even George Bernard Shaw mag citeren, vraagt hij. Dat lijkt me geen probleem. “Als de experimenten van Lenin mislukken zal dat slecht zijn voor de beschaving.”

Hij trekt zijn jas aan. We lopen naar buiten. Hij biedt aan me het geboortehuis van Lenin te laten zien. Onderweg haalt hij nog een citaat aan. Dit keer van Confucius. “De moeilijkste tijden zijn de tijden van omwentelingen.” Ik ben niet erg onder de indruk. Maar ik begrijp waarom hij de wijsgeer citeert. “Nu baseren we onze opinie over Lenin vooral op emoties, maar”, voorspelt hij, “als die fase voorbij is zullen we pas zien hoe groot zijn ideeën waren.” En dan, weet hij, zal Uljanovsk, deze naar Lenin vernoemde stad aan de Wolga, in tegenstelling tot de afgelopen jaren, weer een bedevaartsoord worden.

    • Hans Olink