Beursval in Tokio na revolutionair plan

TOKIO, 9 NOV. Revolutionair was gisteren het pleidooi in Japan om de afgeschermde markt compleet open te stellen. Optimistisch zei een zware commissie tegen premier Morihiro Hosokawa dat een 'all out' deregulering de Japanse economie zal doen expanderen. Maar vandaag klonk al weer het vertrouwde geluid. De beurs van Tokio tuimelde verder, vandaag zelfs met 2,68 procent, en ondanks de historisch laagste rente is de bodem in de markt niet in zicht.

Het dagelijkse nieuws biedt een heel ander, pessistisch beeld. Weinig tekenen wijzen op economisch herstel, zo zei vandaag somber het Economisch Planbureau. En hoe langer het herstel uitblijft, des te zwakker wordt voor het coalitiekabinet het excuus dat de recessie de erfenis is van de LDP.

Twee Keynesiaanse mega-oppeppers van in totaal 24 biljoen yen (400 miljard gulden) hebben niet het gehoopte herstel gebracht. Zelfs van de grote belastingverlaging, waartoe nog deze maand zou worden besloten, wordt niet de reanimatie verwacht. Traditionele maatregelen kunnen de langste economische neergang sinds de Tweede Wereldoorlog niet keren. Met de Japanse economie is iets 'structureel' mis, zo wordt in politiek en economisch leidende kringen steeds vaker gezegd. Japan moet zichzelf drastisch hervormen, het een-dimensionaal najagen van rijkdom blijkt een doodlopende weg. Maar tussen droom en daad staan in Japan gevestigde belangen.

De commissie, door de premier meteen na zijn aantreden ingesteld, kwam met een openhartige analyse. In het verleden hadden overheidsregels de Japanse industrie geholpen, maar nu verstarden ze de industrie. Wel eerder was geprobeerd te dereguleren, maar gebrek aan benul van het belang van deregulering stond een adequate uitvoering in de weg. Ze liep stuk op een muur van belangen in een systeem waarin de private sector afhankelijk is van de overheid en dat nog steeds krachtig in werking is.

Dat was duidelijke taal aan het adres van de grootste dwarsliggers, de bureaucraten op de ministeries in Tokio. Hun invloed reikte tot in de commissie, want zij moesten met voorstellen komen voor hun respectieve department. Vele inventieve versies van halfzachte, verwaterde en abstracte aanbevelingen werden bij de commissie ingeleverd. Daarbij lieten vooral het ministerie van financiën en dat van internationale handel en industrie zich gelden als de geduchtste tegenstanders van concrete suggesties. Pas toen de speciale assistent van de premier werd belast met het schrijfwerk, begrepen de bureaucraten dat het deze commissie ernst was.

Maar zomaar lieten de bureaucraten zich niet uit het veld slaan. Vandaag wisten ze tal van hecht bevriende organisaties in stelling te brengen, een vriendschap die teruggaat tot dezelfde jaargang aan de universiteit. Allemaal zeiden die het “in principe” eens te zijn met deregulering, maar allemaal somden ze voor hun eigen sector vele concrete bezwaren op. Van olie-industrie via verzekeraars tot cosmetica-fabrikanten klonken luide protesten waar het om specifieke regels ging die de commissie uit de weg wilde ruimen. Krokodilletranen werden vergoten om de vele, vele kleine winkeliers die straks allemaal het loodje zouden leggen als ze niet langer de (prijs)bescherming genoten van de grote industrie.

Premier Hosokawa zei gisteren bij de ontvangst van de voorstellen dat hij zo snel mogelijk spijkers met koppen wil slaan. Deregulering heeft naast politieke hervorming topprioriteit van het kabinet. Zodra de politieke hervorming deze maand haar parlementaire beslag zou krijgen, zou hij de deregulering ter hand nemen. Daarbij lijkt het of hij een bij voorbaat verloren gevecht moet voeren met de bureaucraten en hun handlangers in tal van industriële organisaties. Maar hij heeft de zegen van de grootste Japanse concerns. Zij beseffen dat de afgeschermde Japanse markt hen afstraft met een dure yen, die hun afzet doet kelderen.

In Japan bestaan momenteel zo'n tienduizend gescheven en een veelvoud aan ongeschreven regels. Vooral de laatste lokken willekeur uit, zijn vaak in strijd met de wet of gaan veel verder dan de wet voorschrijft. Daaraan moet een einde komen, zegt de commissie. Alle regels moet zijn gebaseerd op een wet. En de geschreven regels moeten “in principe zo snel mogelijk” verdwijnen of tot een minimum worden beperkt.

Voor de korte termijn bieden de voorstellen Japan geen soelaas. Eerder is het tegendeel het geval, want deregulering zal eerst veel pijn doen, zoals de commissie zegt. Maar voor de langere termijn is ze “absoluut essentieel” om een “vrij sociaal-economisch systeem te construeren op basis van eigen verantwoordelijkheid en marktmechanisme”. Daarom moeten volgens haar de aanbevelingen met kracht worden uitgevoerd. Zelf komt ze tot een indrukwekkende lijst van 511 overheidsregels, tot aan wetten die het kappersbedrijf tot een kartel reguleren toe.

Het zijn voorbeelden, zegt de commissie, deregulering heeft betrekking op alle overheidsregels, of ze in deze lijst nu genoemd zijn of niet. Dat klinkt vrijblijvend, maar ze stelt ook termijnen. Een “machtig” bureau moet meteen aan de slag, liefst onder leider van de premier zelf. Volgend jaar moet het bureau een vijfjarenplan opstellen. Van de regels die na vijf jaar nog bestaan moet de noodzaak helder worden aangetoond door de bureaucraten. In een volgend vijfjarenplan is dan de rest van de regels aan de beurt. In 2004 weet de wereld of het waar is.

    • Paul Friese