Theatergroep ELS beziet initiatieriten uit Nieuw-Guinea; Les voor onwennige gelieven

Voorstelling: Irian-Jaja door ELS Theaterkollektief. Regie: Bas Zuijderland. Spel: Judith Bovenberg, Herman Boerman, Mart-Jan Zegers. Licht en techniek: Ivo ten Hagen. Gezien: 5/11 Melkweg (Nieuwe Vleugel), Amsterdam. T/m 13/11 aldaar.

Bij de Irian-Jaja in Nieuw-Guinea duurt de puberteit maar drie dagen. Handige initiatieriten bereiden de jongens en meisjes op de omgang met de andere sekse voor. In het Westen daarentegen schutteren we maar wat aan, zonder leraar die ons de geheimen van de liefde leert. Daarom duurt de puberteit bij ons wel vijftien jaar.

Met deze inleiding begint Irian-Jaja, waarin een toneelmeester (Mart-Jan Zegers) het publiek de noodzakelijke voorkennis aanreikt. Als de voorstelling eenmaal op gang is draagt hij de rekwisieten aan. De toeschouwer beseft voortdurend dat hij naar een toneelstuk kijkt, maar nergens wordt de illusie helemaal doorbroken. In de meer intieme scènes bijvoorbeeld loopt de toneelmeester op geluiddempende pantoffels rond omdat hij de hoofdrolspelers, een man en een vrouw van rond de dertig, onder geen beding wil storen.

Een met klei beklodderd bed is zowat het enige decorstuk in de steriele ruimte. Ooit was de Melkweg een melkfabriek: de witte tegelwanden in de Nieuwe Vleugel zijn daar een overblijfsel van. Wit is ook de zee van licht waarin man en vrouw zich voortbewegen, op balletmuziek uit Romeo and Juliet. Onwennig draaien ze om elkaar heen, agressief, vertederd of verbaasd. De meeste van hun toenaderingspogingen mislukken jammerlijk en hun stemmen gaan steeds zwakker klinken.

Toch weet regisseur Bas Zuijderland in die kille loods, met deze nogal autistische personages, een poëtische sfeer te scheppen. De man zit, bloot, op bed en zwetst over de anatomie van de vrouw. De vrouw steekt haar hoofd in haar beautycase, danst een bezwerend hertedansje en mijmert over vroeger, toen ze vijftien was en ook al geen raad wist met de liefde. Een tikkende metronoom tussen haar naakte dijen slaat de maat bij haar herinneringen.

ELS, een collectief van jonge theatermakers in Amsterdam, legt zich toe op repertoiretoneel, met name van Thomas Bernhard en Georg Büchner, maar ook op stukken van eigen makelij, geïnspireerd door gezelschappen als de Newyorkse Woostergroup. Dat Bas Zuijderland, een der leden van ELS, het epigonenstadium is ontgroeid, blijkt zeker uit zijn nieuwe voorstelling. Zo helder zijn de fragiele balletten rond het bed dat alles op zijn plaats valt, ook al hebben de onhandige gelieven in Irian-Jaja dat niet door. Dan is er opeens het besef: liefde is simpel, alleen de mensen zijn moeilijk.

    • Anneriek de Jong