VAN ONDER DE TOONBANK NAAR HET NACHTKASTJE

The Invention of Pornography - Obscenity and the Origins of Modernity 1500-1800 door Lynn Hunt, redactie 411 blz., geïll., Zone books 1993, ƒ 81,55 ISBN 0 942299 68 X

Beschrijvingen en afbeeldingen van seksuele gedragingen spelen in de meeste culturen een voorname rol. Een eigensoortig genre op dit terrein vormen de teksten en afbeeldingen die bekend staan als 'pornografie'. Porno kreeg tot nog toe weinig aandacht in de geschiedschrijving. Kennelijk achten veel historici porno een randverschijnsel, maar dat zou geen reden moeten zijn dit verschijnsel links te laten liggen, want juist cultuuruitingen die naar de rand worden gedrukt, kunnen veel onthullen over de werkzame krachten in een samenleving.

Gelukkig hebben nu zes vrouwen en twee mannen de resultaten van hun onderzoek naar 'de uitvinding van de pornografie' gebundeld. Onze eigen persoonlijkheid blijkt bij de geschiedenis van de porno op het spel te staan: zelfs op het terrein waar de activiteit zich eerder tussen de benen dan tussen de oren afspeelt, blijken wij in hoge mate het produkt van de historie te zijn. Het artikel van Lucienne Frappier-Mazur, die een soort freudiaanse 'deconstructie' ten beste geeft, maakt een wat muffe indruk. Maar de andere auteurs die het onderwerp verbinden met thema's uit het gedachtengoed van Michel Foucault en de gezinsgeschiedenis van Lawrence Stone, zoals de verhouding individu-samenleving, macht, huwelijk, kinderzorg en de identiteit van het subject, komen met uitdagende ideeën.

Als iedere beschaving ontwikkelde ook de moderne Westerse cultuur een gedragspatroon vol geboden en taboes rond de voortplanting. De obsessie met seks is op zichzelf niet bijzonder. Vele culturen hebben zich in aanbidding neergebogen voor de penis of de moederborst. Het eigensoortige van onze cultuur is dat de obsessie met seks niet is gefundeerd in een publieke cultus van de fallus of de baarmoeder en dat seks rigoureus uit het publieke domein wordt verdreven. Zonder rite of priester worden we met onze driften in de slaapkamer alleen gelaten - en daar worden we 'moderne mensen' met 'natuurlijke' begeerten en schaamtes.

Kerk en staat geven geen leiding bij het gebruik van of spel met de voortplantingsorganen, maar de mensen worden niet helemaal zonder gids aan hun lot overgelaten. In de duistere eeuwen van voor de video kon men te rade gaan bij 'de literatuur die men met één hand leest'. Verhalen over seks zijn zo oud als de taal zelf. Toch heeft moderne porno een aparte positie en functie. Ook in de Oudheid en Renaissance waren er 'opwindende' teksten en afbeeldingen in omloop. Pornografie onderscheidt zich hiervan echter niet alleen door een humorloze en weinig esthetische ernst, maar vooral doordat ze de zoetheid van een verboden vrucht heeft. Van onder de toonbank op het nachtkastje gekomen, oefent porno een heel eigensoortige bekoring uit.

Als de vader van de pornografie geldt sinds de zestiende eeuw de Venetiaanse beroepsschrijver Aretino. Hij was niet de eerste die seks tot het onderwerp van kunst maakte. In de Italiaanse Renaissance nam erotiek, zowel in de hetero- als de homo-variant, een centrale positie in de elite-kunst in. Aretino was echter de eerste die een boek voor de gewone man op de markt bracht dat zonder omhaal in woord en beeld allerlei 'standjes' aanbeveelt, en daarbij tevens de gezagsdragers als een stel hypocrieten opvoert. Dit veroorzaakt grote verontwaardiging; kennelijk is men vooral bezorgd om negatieve effecten op de maatschappelijke orde.

VLAM IN PAN

De geboorte van de pornografie hangt samen met de spanning tussen de elite-cultuur en de cultuur van het volk. Wanneer de solidariteit van de elite wordt verbroken en rebelse figuren, deels gedreven door commerciële motieven, de man in de straat inwijden in de erotiek, slaat de vlam in de pan. De onderdrukking die volgt, blijkt de fantasie echter niet te doden maar haar te verdrijven naar een terrein waar zij haar krachten eerst ten volle ontwikkelt: het bed, het kaarslicht. De nieuwe drukte over 'normen en waarden' liet ook de elite-kunst niet ongemoeid: schilderingen die vroeger geschikt werden geacht voor paus en non, ging men op zekere plaatsen voorzien van vijgebladen en wapperende repen linnen. De beschouwer gaat als vanzelf in zijn hoofd reconstrueren wat daaronder verborgen zit. Het verborgene heeft waarde. Wat niet mag, is lekker. De seksualisering wint aan kracht.

Een goed idee sterft niet. Vele schrijvers traden in de voetsporen van Aretino. De pornograaf laat zijn lezer bij de hand nemen door een hoer. De vrouw is in deze pornografie bepaald niet het vernederde slachtoffer van mannelijke lust - een associatie die feministen nogal eens maken. Integendeel, porno toont de libertijnse hoer - het produkt van mannen-fantasie - als een krachtige, vrije en maatschappelijk succesvolle persoonlijkheid. Ze durft een weinig flatteus beeld van de machthebbers te geven en draagt een samenhangende filosofie uit, het materialisme. De mens verschijnt in haar verhaal als een wezen onderworpen aan natuurwetten en driften, waarvan de kracht blijkt in het feit dat de bestrijders van de porno, priesters voorop, steevast de harde kern van haar clientèle vormen. De libertijnse hoer trekt consequenties uit de ideeen van de Verlichting die veel filosofen niet openlijk durfden te trekken. Zeker mogen we achter nog al wat pornografie de hand van de heren filosofen vermoeden. De centrale gedachte van de zo fel bestreden libertijnen is dat seks natuurlijk en goed is en daarom niet door het huwelijk moet worden beperkt. Er moet een verband bestaan tussen de libertijnse idealen en het gelijktijdig opgekomen romantische huwelijksideaal, waarin mensen niet trouwen op grond van sociale en economische belangen, maar uit liefde. De pornograaf loochent de liefde en brengt via de begeerte het economische en sociale belang weer op de voorgrond.

Randolph Trumbach betoogt in het meest intrigerende essay van de bundel dat porno een rol speelde in de zuivering van moderne mensen tot hetero- en homoseksuelen. In de Renaissance en tot in de zeventiende eeuw gold homo-seks weliswaar als een zonde, maar dat volwassen mannen jonge jongens veroveren, werd in de betere kringen zeker niet als oneervol gezien en de begeerte die er aan ten grondslag lag, gold als even mannelijk als de begeerte naar vrouwen en in het geheel niet daarmee in strijd. In de 18de eeuw komt het beeld van de homoseksueel als een verwijfd en onnatuurlijk wezen zonder gevoel voor vrouwen op. De markies van de porno, De Sade, houdt tijdens de Franse revolutie nog vast aan de biseksuele persoonlijkheid van de elite. Pas in de negentiende eeuw lijkt het beeld van de man die geen 'sodomiet' kan zijn zich definitief te vestigen. Opmerkelijk is dat - terwijl seksuele relaties tussen mannen in de latere pornografie minder voorkomen en veelal negatief worden gewaardeerd - het bedrijven van de liefde tussen vrouwen nog lange tijd als een onschuldige dwaasheid wordt geaccepteerd.

APART GENRE

De Republiek der Verenigde Nederlanden is ook op dit vlak een uitzondering. Toen in Engeland en Frankrijk de censuur zich richtte op 'filosofische boeken' zonder onderscheid te maken tussen echte filosofie, politieke agitatie en porno, werd pornografie in de zeventiende-eeuwse Republiek al als een apart genre onderkend. De zwakke autoriteiten lieten, zoals zo vaak, de zaak relatief ongemoeid. Hoewel de Hollandse drukkers ongetwijfeld tot de belangrijkste producenten van porno behoorden, lijkt de binnenlandse consumptie ervan in de achttiende eeuw, toen de exportmarkt sterk groeide, relatief laag. Wat in de Nederlandse taal werd geschreven was in vergelijking tot de Franse produkten bovendien ronduit kuis, waarbij natuurlijk moet worden bedacht dat de Hollandse elite Frans las. De Utrechtse historicus Mijnhardt vermoedt dat de verklaring voor de aloude Hollandse gematigdheid gezocht moet worden in de typisch Hollandse huiselijkheid.

Dat onze voorouders niet uitblonken in het vormgeven aan radicale Verlichtingsideeën en een zekere spruit-jeslucht bleven uitwasemen is, dunkt mij, geen reden voor nationale schaamte. Al zullen velen onder de bekoring raken van de intellectuele capaciteiten en de karaktergrootheid van de achttiende-eeuwse 'madam', ook zij verkondigde onvrijheid. De propaganda voor seks vereiste een taboe op de liefde. Margot, de hoofdpersoon in de porno-bestseller 'Margot la ravaudeuse' van 1750, beveelt de hoer in spe aan: 'het hart moet ontoegankelijk zijn voor liefde'. Zouden we dat taboe, desnoods ten koste van wat spruitjesgeur, niet kunnen missen?