Na jaren van conflict nu weer een dialoog tussen China en de Verenigde Staten; China laveert tussen dialoog en confrontatie

PEKING, 6 NOV. Betekent de hervatting van de dialoog tussen de Chinese en Amerikaanse regering en de topontmoeting van de presidenten Jiang Zemin en Clinton tijdens de APEC-conferentie (Asia Pacific Economic Cooperation Conference) in Seattle later deze maand een nieuw begin in de sinds de repressiegolf van 1989 opnieuw zwaar gestoorde relatie?

De Chinese media vinden het kennelijk te vroeg voor optimisme en hebben volstaan met minimale nieuwsberichten over de recente bezoeken van de Amerikaanse bewindslieden voor mensenrechten, landbouw, handel en defensie (regionale veiligheid). De Chinese woordvoerder van buitenlandse zaken Wu Jianmin bevestigde gisteren dat zijn vice-minister Liu Huaqiu in Washington is voor 'alomvattende politieke consultaties' inzake de bilaterale relaties.

Maar temidden van deze consultaties heeft de Amerikaanse minister van buitenlandse zaken Warren Christopher gisteren verklaard dat “de klok tikt naar de beslissing volgend voorjaar over de vernieuwing van de status als meest begunstigde natie. Tenzij er algehele en beduidende vooruitgang is op het gebied van de mensenrechten zal de president niet in staat zijn om verlenging aan te bevelen”, aldus Christopher.

Woordvoerder Wu zei verder “dat de turbulente geschiedenis van de Chinees-Amerikaanse betrekkingen heeft bewezen dat dialoog nuttig is en het uitoefenen van druk tot niets leidt”. De Amerikanen hebben na vierenhalf jaar overwegend druk uitoefenen weer tot een gemengde benadering van dialoog en druk besloten. Het grote zakenleven en de strategische denkers in het Pentagon en het State Department willen dialoog. Het Congres, de mensenrechten-afdeling van het State Department en het departement van handel willen druk.

In China bestaat een soortgelijk scala aan houdingen: de reformisten in de leiding en sinds kort ook weer de militairen willen dialoog; de meerderheid van de bejaarde conservatieven willen als antwoord op de Amerikaanse druk confrontatie en neo-nationalistische, xenofobe mobilisatie. Hoe sterk China's xenofobe traditie nog is, zelfs bij een 'verlichte despoot' als Deng Xiaoping, heeft het eerder deze week gepubliceerde deel drie van zijn 'Verzameld Werk' gedemonstreerd. Al duren de Amerikaanse sancties honderd jaar, zei Deng, en lijdt China er nog zo onder, het zal op het punt van nationale eer en soevereiniteit geen concessies zal doen. Want elke leider die dat wel doet, zal ten val worden gebracht.

In Amerika bestaat een sterke China-lobby. Als in China al een Amerika-lobby bestaat, dan durft die de mond niet open te doen. Een Chinese politieke analist zei dezer dagen dat “die stomme Amerikanen met hun druk alleen maar de conservatieven helpen om het de reformisten extra moeilijk te maken”. China's politieke cultuur is nu in het overgangsstadium van 'verstokte gerontocratie' naar 'flexibele neo-autocratie'. Het ziet ernaar uit dat de neo-autocraten als eerste reactie flexibele antwoorden hebben gevonden op de nieuwe Amerikaanse beleidsinitiatieven, maar opvoering van de Amerikaanse druk kan in de onzekere situatie waarin China tijdens de 'dodenwacht' voor Deng Xiaoping is onverwacht averechts werken.

Heel wat zeloten in het Amerikaanse Congres denken en praten alsof Amerikaanse druk China sneller tot een democratie met westerse normen op het gebied van mensenrechten zal maken. De weigering van de Chinese leiding om in het huidige explosieve sociaal-economische transformatieproces en de successiestrijd met politieke hervormingen te experimenteren berust op de vrees dat China in hetzelfde soort chaos als Rusland zal belanden, maar dan met een acht keer zo grote bevolking.

Vele Chinese intellectuelen vragen zich af waarom president Bill Clinton zijn Russische ambtgenoot Boris Jeltsin die een militaire aanval op het parlement beval, het Constitionele Hof ontbond, politieke partijen en kranten verbood, de beste hoop voor democratie noemde en sancties tegen China handhaaft vanwege een repressie-campagne vierenhalf jaar geleden; een campagne die in vergelijking met wat later in vele delen van de voormalige Sovjet-Unie, inclusief Rusland, is gebeurd, veel minder buitensporig was dan destijds leek. De vraag is of Amerika nu, na de vele fluctuaties in de betrekkingen met China, eindelijk tot stabiele relaties kan komen, gebaseerd op Amerikaanse belangen in plaats van op universele idealen die in de volstrekt andere Chinese wereld voorlopig onhaalbaar zullen blijven.

    • Willem van Kemenade