Politiek correct

Vier uren in de trein: dat is niet lang genoeg voor een boek, want je moet ook naar buiten kijken, maar het is te lang om alleen maar in de krant te lezen, want dan krijg je wroeging.

Vier uur is geen tussentijd en geen zee van tijd. Het is een spanne waarin je eindelijk eens een paar weekbladen goed kunt doornemen. De Nederlandse waren nog niet verschenen en daarom kocht ik de Duitse, ploegde in Die Zeit door een vraaggesprek met Solzjenytsin, verplichtte me in Der Spiegel tot een vraaggesprek met Rudolf Augstein die vandaag zijn zeventigste verjaardag viert, en terwijl ik naar de ondergaande zon (bloedrood) in de najaarsnevel keek, vroeg ik me af wat me ervan was bijgebleven. Dat Augstein zichzelf conservatief vindt, dat Solzjenytsin in Moskou niet bij een banket van Jeltsin zou aanzitten en verder een citaat van Lenin, uit zijn onlangs verschenen correspondentie. Nog in Zwitserland schreef hij aan een partijgenoot in Rusland: “Natuurlijk moeten we meteen 800 grootgrondbezitters ophangen.” In de eerste maand van de revolutie telegrafeert hij: “Doodschieten! Doodschieten! Doodschieten! Hoe meer, hoe beter! Niet aarzelen! Geen medelijden! Doodschieten!”

“Ik weet wel zeker,” zegt Solzjenytsin dan, “dat Lenin er geen ethische denkbeelden op nahield. Hij wilde maar één ding: zodra hij de macht had veroverd doen wat hij wilde. Niet Stalin heeft de Goelag gesticht, maar Lenin, en velen zijn van mening dat het eigenlijk door Marx is gedaan.”

Het ogenblik nadert waarop Lenin naar een gewoon kerkhof wordt verhuisd en gewoon weer W.I. Oeljanov gaat heten. Het is niet gezond als er iedere dag een rij mensen staat voor een gebalsemd lijk dat met steeds nieuwe snufjes min of meer in orde wordt gehouden. “Met deze stand van de techniek en de scheikunde houden we hem tot vèr in de volgende eeuw goed,” heeft de chef van het Mausoleum zich onlangs laten ontvallen.

Ik dacht aan Erich Wichmann die in de jaren twintig al een brochure heeft geschreven, getiteld Lenin Stinkt. Dat was toen niet politiek correct. Wichmann heeft de reputatie, een 'crypto-fascist' te zijn; na zijn dood heeft de NSB geprobeerd een held van hem te maken, maar dat is niet gelukt. Hij was een kunstenaar van het buitengewoon ordeloze type, meer aangetroffen bij de schilders dan schrijvers. De laatste tijd is het schaars in alle disciplines. Geen wonder, als zo'n uitdrukking courant wordt.

'Politiek correct'. Ik geloof dat dit begrip een paar jaar geleden in New York is ontstaan. Ik heb het ook al een paar keer in onze weekbladen gelezen en nu stond er ook een artikel in Die Zeit: Die tausend Augen des Doktor PC. “Wordt het intellectuele leven in Duitsland bepaald door een linkse dictatuur van de deugd, door een dwang tot political correctness bedreigd?” Dat staat er boven. In het artikel zelf is dan sprake van een links-liberalen Gesinnungsterror. Voor dat laatste woord zou ik zo vlug geen Nederlandse vertaling weten, maar het mooie van onze taalverwantschap is dat we toch meteen weten wat er mee wordt beboeld.

Politieke correctheid in Nederland herinner ik me uit de Koude Oorlog. Iedere partij hield er haar eigen correctheid op na. De ene had het over de neutronenbom en de kruisraketten en was er tegen; de andere deed het verdriet dat ze er vóór moest zijn en had het over neutronengranaat en de kruisvluchtwapens. Het was een terminologie die veel bitterheid verborg. Alle partijen in de politiek en de literatuur hadden hun eigen woordenlijsten die de andere tot razernij brachten. Je moet er dagelijks in zitten om het te kunnen begrijpen en waarschijnlijk vond ik dit artikel in Die Zeit een beetje verward. Het leek me dat de auteur het vraagstuk al te goed begreep en zich daarom zoveel mogelijk op de vlakte hield.

In Duitsland is het dus een proleem; maar hebben wij het nog? Zijn er nog mensen die geloven dat in radio en televisie de lakens door een linkse kliek worden uitgedeeld en dat 'binnen de grachtengordel' het hoofdkwartier van de Nederlandse literatuur en de journalistiek is gevestigd? Ja, dat het daar geen koek en ei is, dat staat iedere week in onze weekbladen te lezen. Maar ruzie zoeken is iets anders dan de lakens uitdelen. Bestaat bij ons een 'politieke correctheid'? Dat zou ik wel eens willen weten.

    • H.J.A. Hofland