Op het platteland wordt Jeltsin gewoon genegeerd

IVANOVA, 5 NOV. De Russische provinciehoofdstad Ivanova ligt driehonderd kilometer ten noordoosten van Moskou en zo ver blijken presidentiële decreten maar nauwelijks te reiken. Hier in de regio controleert de overheid de broodprijzen nog, hoewel Boris Jeltsin ze heeft vrijgegeven. Hier beslist de regionale sovjet nog, ondanks Jeltsins aansporing die te ontbinden. Hier ontbreken langs de Friedrich Engels-avenue en de Lenin-avenue nog de moderne winkels, die de hoofdstraten van Moskou een nieuw aanzien geven.

Ivanova is te vergelijken met de Bijlmermeer, maar dan met tussen de flats een paar negentiende-eeuwse gebouwen en heel veel textielfabrieken, en zonder Amsterdam in de buurt. Westerse automerken zijn op straat nauwelijks te zien - de straat zelf trouwens ook niet in dit modderige jaargetijde - en benzine voor dergelijke auto's (octaangehalte 93) blijkt alleen verkrijgbaar te zijn met speciale toestemming van de lokale autoriteiten.

Ivanova, kortom, is met haar 600.000 inwoners een gewone provinciehoofdstad zoals er in Rusland tientallen zijn. Het zijn de bestuurders van deze regionale centra die president Jeltsin op dit moment in het gareel probeert te krijgen, nadat zij zich gedurende zijn machtsstrijd met het federale parlement steeds onafhankelijker zijn gaan opstellen. Ivanova bijvoorbeeld heeft deze zomer eigenhandig de belastingsom die zij aan de federale begroting moet afdragen, met bijna de helft verminderd.

“Dat is niet meer dan natuurlijk”, zegt Vladimir Tomatsjev over die beslissing. Tomatsjev is een van de 'presidentiële vertegenwoordigers' die Jeltsin vorige jaar in elke regio en republiek heeft aangesteld om de naleving van zijn besluiten te controleren. Maar Tomatsjev wijst erop dat hij behalve Jeltsins vertegenwoordiger ook ingezetene van Ivanova is, en dus begrip heeft voor het streven naar autonomie.

Vroeger, ten tijde van de planeconomie, zo legt hij uit, stonden alle beslissingen lang tevoren vast en deed iedereen wat er van hem werd verlangd. Nu niet meer. Zo kampt Ivanova op dit moment met het probleem dat de beheerders van silo's de kool niet meer willen opslaan die de staatsboerderijen zoals elk jaar aanbiedt. De beheerders menen dat ze hun ruimten rendabeler kunnen verhuren als magazijn voor Marsen, Snickers en Duitse frisdrank. “Tegenwoordig brengt elke dag nieuwe problemen”, constateert Tomatsjev. “En alleen lokale bestuurders kunnen daar effectief over beslissen. Ze moéten zelfs, want niemand in Moskou maakt zich druk over de moeilijkheden waarmee de regio's kampen.”

Pag.5: In Ivanova wordt Jeltsin genegeerd

Ivanova is een regio die door haar omvangrijke textielindustrie meer dan twee keer zoveel belastinginkomsten aan de federale begroting afdraagt dan ze aan overheidsbestedingen terugziet. De geldstroom vanuit Moskou hapert bovendien wel eens - eerder dit jaar konden in Ivanova salarissen van hoogleraren en onderwijzeressen niet worden uitbetaald. Het lijkt dan praktischer de 30 miljard roebel die de regio uit Moskou terug mag verwachten, voortaan maar niet meer over te maken, zoals de regionale sovjet en bestuurders afgelopen zomer hebben besloten. Hoewel Jeltsin de Russische regio's en republieken herhaaldelijk tegen zulke stappen heeft gewaarschuwd, meent zijn vertegenwoordiger in Ivanova dat “Moskou het ons wel zal vergeven”.

Tijdens een kort verblijf in de regio is er niemand te vinden die deze opvatting tegenspreekt. Het is ook het thema waarop hier de sovjet en het provinciale bestuur zich steeds weer met elkaar kunnen verenigen, zodat hun onderlinge tegenstellingen niet zijn geëscaleerd zoals die tussen de Opperste Sovjet en Jeltsin in Moskou.

Misschien speelt ook mee dat de hoofdrolspelers in Ivanova elkaar zo goed kennen. De voorzitter van de regionale sovjet was niet zo lang geleden nog eerste secretaris van de communistische partij. De leider van de regionale regering, eveneens oud-partijlid, had die functie ook al voor 1991. Van de twee belangrijkste regionale kranten is de één het voormalige partijblad en de ander daarvan een afsplitsing, die wordt gefinancierd door de regionale sovjet. En presidentieel vertegenwoordiger Tomatsjev kent ook iedereen: hij werkte twee jaar geleden nog voor de plaatselijke afdeling van de KGB.

Het zal toeval zijn, maar elke keer dat in Ivanova voorbeelden worden gegeven van specifiek regionale beslissingen, gaat het om besluiten die de gevolgen moeten opvangen van de economische hervormingen. Zo vertelt Tomatsjev over de subsidiëring van de broodprijs, die de lokale autoriteiten voor eigen rekening blijven nemen, nadat president Jeltsin die eerder dit najaar afschafte. En over het besluit om coupons uit te geven waarmee met korting wodka kan worden gekocht.

Het verkijgen van die coupons gaat gepaard met zo'n tijdrovende administratieve rompslomp dat alleen bejaarden en de alleramsten de moeite nemen ze aan te vragen, en dat is precies de bedoeling. De wodka is namelijk niet om op te drinken, maar om mee te betalen. Een tractorchauffeur vraagt voor een half dagje klussen in de tuin of aan de datjsa één fles wodka, verklaart Tomatsjev. “Dat was tien jaar geleden zo, vijf jaar geleden ook en nu nog. In Moskou hebben ze dollars als harde valuta, hier niet. Dus hebben we wodka. Het is een geschikt instrument om door inflatie gedevalueerde pensioenen mee aan te vullen.”

In deze betrekkelijke regionale harmonie kan Vladislav Tichomirov nog steeds het voorzitterschap van de regionale sovjet vervullen. Hij heeft er meer tijd voor, want naar Moskou hoeft hij niet vaak meer nu de Opperste Sovjet, waarvan hij ook lid was, op 21 september werd ontbonden en op 4 oktober werd bestormd. In onberispelijk driedelig grijs (vierdelig als je zijn grijze overhemd meetelt) zit hij achter zijn bureau.

Het 'dringende verzoek' van Jeltsin om de regionale sovjets te ontbinden is aan Ivanova niet besteed. “De president heeft zelf bij herhaling de grondwet geschonden, terwijl wij ons nauwgezet aan de regels houden”, verklaart Tichomirov. In goede samenwerking met de regionale regering hebben de volksafgevaardigden de afgelopen weken gewoon gestemd over onder andere de begroting, de broodprijs en de organisatie van de komende verkiezingen - achttien besluiten in totaal, telt Tichomirov. Twee ervan betroffen moties van afkeuring over het 'ongrondwettelijke' en 'bloedige' optreden van Jeltsin in Moskou.

Natuurlijk erkent de voorzitter van de sovjet dat hij ook rekening heeft te houden met “de nieuwe realiteit zoals die na 4 oktober bestaat”. Daarom zal hij in het voorjaar de door Jeltsin verordonneerde verkiezingen organiseren voor een nieuw en kleiner regionaal parlement. Met hemzelf en al die andere gedeputeerden die “een vlekkeloze reputatie” hebben als kandidaat. Tichomirov weet zich daarbij gesteund door een recente opiniepeiling in Ivanova, waarbij de ondervraagden alleen zijn naam en die van de huidige leider van de regionale regering konden noemen als geschikte kandidaten voor het voorzitterschap van het nieuwe orgaan. Hij heeft nog wel een vraag, en die zal het gesprek drastisch doen uitlopen: “Hoe voeren ze in Nederland een verkiezingscampagne?”

Het zou verkeerd zijn te concluderen dat alleen de oude 'nomenklatoera' de regionale zelfstandigheid aanhangt. Nikolaj Maksimov is pas sinds een jaar directeur en artistiek leider van de stadsschouwburg. Hij herinnert zich nog met afschuw hoe de communistische partij opdracht gaf 'gepaste' voorstellingen te organiseren ter gelegenheid van de eerste mei of de zoveelste verjaardag van de Komsomol. Nu vertoont hij op 7 november, de Dag van de Revolutie, een satire over de activiteiten van de KGB. Voor Maksimov hebben de hervormingen vanuit Moskou naar eigen zeggen dus veel ten goede veranderd. Desalniettemin betoogt hij dat de belastingopbrengst in de regio moet blijven om zijn entreekaartjes te subsidiëren en dat “dat hele gedoe in Moskou met Jeltsin en Chasboelatov en zo” Ivanova niet aangaat.

Hetzelfde vindt Tatjana Sjerbakova, sinds 1991 adjunct-directeur van het gemeentemuseum dat tot haar benoeming zeventien jaar gesloten was geweest voor 'reparatiewerkzaamheden'. Zij voert nu een modern-Russisch beleid: Rank Xerox heeft een lege museumzaal in bruikleen gekregen als kantoor, in ruil voor het gratis drukken van catalogi en het gebruik van een autobusje. Maar toch is voor haar Moskou vooral het hoofdstedelijke Roeblov-museum dat drie van haar ikonen opeist om ze te herenigen met de acht andere die dat Moskouse museum al bezit uit eenzelfde klooster. De concurrentie in Moskou hoorde pas eerder dit jaar van het bestaan van de kunstwerken in Ivanova, toen het betreffende klooster, dat pas is heropend, die begon terug te eisen. Sjerbakova kan zich geheel vinden in het standpunt dat de regionale autoriteiten nu hebben ingenomen. Ze negeren de kerk en eisen op hun beurt de acht ikonen uit Moskou op.

    • Hans Nijenhuis