Kernwapens en etniciteit

ZE ZIJN TERUG van weggeweest: de kernwapens. Natuurlijk, ze waren er nog steeds, in hun verharde silo's, en tijdens troebelen in Moskou klonk de angstige vraag wie de vinger daar bij de knop had, maar de raketten en hun kernkoppen maakten sinds de val van de Muur geen deel meer uit van het politieke en wetenschappelijke discours.

Dat ging inmiddels over etniciteit, separatisme en multilateralisme. Met de mededeling van de Russische generale staf dat Rusland kernwapens zonodig als eerste zal inzetten om het land te verdedigen, wordt de nucleaire draad weer verder gesponnen, of, zo men wil, teruggespoeld naar het leerstuk van de jaren vijftig.

Op het eerste gehoor klinkt de boodschap vooral als genoegdoening van Jeltsin voor de hulp die hij bij zijn worsteling met het parlement van de militairen mocht ontvangen. Het zou niet de eerste keer zijn dat militairen een nucleair speeltje ten geschenke kregen wegens hun dienstbetoon in tijden van crisis. De Gaulle beloonde op die manier de trouw van het merendeel van het Franse officierskorps bij het ongedaan maken van de generaalscoup in Algiers in 1958.

Een andere reden kan worden gevonden in de versplintering van de nucleaire strijdkrachten van de Sovjet-Unie over een viertal opvolgerstaten. Het met de Verenigde Staten afgesproken Russische monopolie over de Sovjet-wapens wil door weigerachtigheid van vooral de Oekraïne maar niet van de grond komen. Het is niet toevallig dat Moskou het gebruik van kernwapens direct in verband brengt met de etnische geweldsuitbarstingen in de Russische periferie. Russische legereenheden zijn in de betrokken gebieden actief. Wie zich tegen hun aanwezigheid wil verzetten, is nu dus gewaarschuwd.

Op iets verdere afstand ligt China - dat onlangs een vrijwillig moratorium op kernproeven verbrak met een experiment. Andere kernmogendheden en zogenoemde drempellanden in Ruslands omgeving zijn Noord-Korea, India, Pakistan en Iran.

VOOR DE NAVO is er in directe zin geen reden tot zorg. De Russische krijgskundigen beschouwen voor de afzienbare toekomst het Westen eerder als rugdekking dan als een gebied waarvan dreiging uitgaat. Hun wens om het verdrag over vermindering van conventionele wapens in Europa aan te passen, komt bijvoorbeeld voort uit de overweging dat dit akkoord Rusland benadeelt tegenover de Oekraïne en dat het de beheersing van conflicten aan de Russische zuidgrens belemmert.

Maar wel betekent de nieuwe Russische doctrine een stimulans voor de spreiding van kernwapens. Rusland zal zijn kernwapens willen moderniseren nu ze weer een taak toegewezen hebben gekregen. Dat veronderstelt proefnemingen (ook al is het nog onduidelijk waar die zouden moeten plaatshebben), zeker als andere kernmogendheden doorgaan met experimenteren. Maar op hun beurt zullen Russische proeven andere kernmogendheden aansporen eveneens hun arsenalen op peil te houden.

Korte tijd zag het er naar uit dat non-proliferatie toch nog een kans had. Maar die kans verdwijnt weer snel uit zicht. Zeker nu kernwapens en etniciteit in een rechtstreeks onderling verband worden gebracht.