De alloch-toonhoogte

De uitzendingen 'in het kader van de zendtijd voor politieke partijen' van de centrum-democraat Janmaat zijn een interessant fenomeen. Niet om wat hij zegt, maar om hoe hij het zegt. Zijn uitspraken over buitenlanders gaan altijd precies tot de rand. Te weinig voor een proces, maar voldoende om de boodschap, beter gezegd de beschuldiging, luid en duidelijk te laten overkomen: 'zij' van buiten zijn de oorzaak van onze problemen en 'zij' horen dan ook eigenlijk niet hier.

Met Janmaat spreek je niet, was tot voor kort de naïeve reactie in de politiek en vaak ook de journalistiek. Het zou slechts extra publiciteit opleveren voor zijn bedenkelijke opvattingen. Dat doodzwijgen leidde ertoe dat in de Tweede Kamer in het geheel niet werd gesproken over de spanning die een toenemende stroom allochtonen in delen van de samenleving kan veroorzaken. Op het onderwerp rustte een taboe. Aan VVD-fractievoorzitter Bolkestein komt de eer toe het vreemdelingenvraagstuk bespreekbaar te hebben gemaakt. Hij riep twee jaar geleden zijn collega's in de Tweede Kamer op tot een groot debat “over wat mag en wat kan, wat moet en wat anders dreigt”. De integratie van vreemdelingen was zo'n moeilijk probleem dat het alleen “met durf en creativiteit” kon worden opgelost.

Het artikel waarin Bolkestein zijn oproep deed, was een nadere uitwerking van een geruchtmakende toespraak die hij enkele dagen ervoor tijdens de Liberale Internationale in Luzern had gehouden. Zijn rede leidde in Nederland tot felle reacties omdat hij het had bestaan de verdraagzaamheid van andere culturen aan de orde te stellen. Volgens Bolkestein kende onze multiculturele samenleving grenzen, namelijk waar de politieke beginselen in het geding komen. En hij somde op: scheiding van kerk en staat, vrijheid van meningsuiting, verdraagzaamheid en non-discriminatie.

Wie die toespraak nog eens naleest, kan zich de opwinding van toen nauwelijks voorstellen. Zeker niet tegen de achtergrond waarlangs het huidige minderhedendebat wordt gevoerd. Het is snel gegaan, de afgelopen jaren, en het is heel snel gegaan de afgelopen dagen. Eindelijk is het zover: Janmaat is salonfähig geworden. Niet langer beschikt hij over het exclusieve recht op stemmingmakende uitspraken over asielzoekers. Burgemeester Gruijters van Lelystad (de ex-VVD-er schijnt nog lid van D66 te zijn) zette vorige week de sluis open. Wordt doorgegaan met het huidige asielbeleid dan dreigt “een verloedering van het hele land”, aldus Gruijters in het televisieprogramma NOVA. Vluchtelingen uit Joegoslavië moeten worden tegengehouden zei hij, want Nederland is niet in staat om de problemen van de wereld op te lossen. Het probleem groeit de burgemeester duidelijk boven het hoofd. Maar in zijn gemeente van zestigduizend inwoners draagt hij dan ook de verantwoordelijkheid voor niet minder dan elf asielzoekers verspreid over in totaal twee woningen.

Bij deze ferme taal wilde Bolkestein niet achterblijven. Afgelopen maandagavond, tijdens een spreekbeurt in Zutphen voerde de aanstaande VVD-lijsttrekker oud-partijgenoot Gruijters dankbaar als getuige à décharge op. Het draagvlak voor het huidige asielbeleid is aan het verdwijnen en het hele stelsel van opvang in Nederland staat op instorten. Voor de aanwezigen die na deze onheilspellende inleidende woorden niet direct de zaal hadden verlaten om thuis ramen en deuren dicht te timmeren, had Bolkestein nog wat onrustbarende cijfers: Er komen nu per week 1500 tot 2000 asielzoekers ons land binnen. Dat het ministerie van justitie het voor de hele maand oktober houdt op 3278 mensen, terwijl diezelfde maand 1528 asielzoekers werden verwijderd, vermeldde Bolkestein uiteraard niet. Want het probleem moet natuurlijk wel groot en dreigend blijven.

Bij de VVD heeft de genuanceerde benadering van de minderheden plaats gemaakt voor de electorale benadering. De toon is niet langer subtiel maar gewoon plat. Dat bleek onlangs ook al tijdens een door Bolkestein aangevraagd spoeddebat naar aanleiding van door hem gesignaleerde tegenstrijdige uitspraken van de ministers Pronk en Kooijmans over - alweer - asielzoekers. Slechts door de uitspraken volledig uit hun verband te rukken en asielzoekers en vluchtelingen die op uitnodiging naar Nederland te komen op één hoop te gooien, kon Bolkestein nog iets van een tegenstelling creëren. Ook toen beide ministers tot twee maal toe hadden verklaard dat ze volledig achter elkaars woorden stonden, bleef Bolkestein spreken over een tegenstelling. Het was een gênante vertoning met een opmerkelijke coalitie: Bolkestein en Janmaat hand in hand tegen het kabinet en de rest van de Tweede Kamer.

Een thema taboeïseren is niet goed. Maar bepaalde onderwerpen liggen in een samenleving gevoeliger dan andere. Van politici met verantwoordelijkheidsgevoel mag dan wel degelijk enig 'toongevoel' worden verwacht. Een jaar geleden woedde kort maar hevig het 'illegalendebat'. Politici als staatssecretaris Kosto en PvdA-voorzitter Rottenberg werd toen door partijgenoten verweten dat zij hadden geroepen dat illegalen het land uitmoeten. Ze hadden het niet zo mogen zeggen. Een vreemd verwijt. Kiezen voor een voorzichtige aanpak betekent toch niet dat in een enkel geval niet gezegd mag worden waar het op staat? Natuurlijk bestaat het gevaar dat met dergelijke uitlatingen bepaalde sentimenten worden opgeroepen. Maar democratie is niet voor bange mensen. Als het beleid is, dat illegalen het land uit worden gezet - het woord zegt het al - dan moet dat ook hardop gezegd kunnen worden.

Anders ligt het bij de asielzoekers. Wie een politiek van 'grenzen open' voorstaat, en dat doet geen enkele serieuze partij in Nederland, moet rekening houden met een aanhoudende stroom vluchtelingen. De volksverhuizing is een mondiaal verschijnsel. Suggereren, zoals Bolkestein doet, dat het om een Nederlands probleem gaat, veroorzaakt door een laks kabinetsbeleid bedient zich van een oversimplificatie en roept pas echt verkeerde sentimenten op. De politicus die vaststelt dat het draagvlak aan het verminderen is en daaruit de conclusie trekt dat het asielbeleid moet worden verscherpt, helpt op dat moment mee aan het verminderen van datzelfde draagvlak. Wie ziet dat de komst van asielzoekers tot bij de partijgenoten in het Haagse Benoordenhout spanningen oproept, maar tevens weet dat asielzoekers zich zullen blijven melden, moet proberen het draagvlak te verbreden. Ook dat is namelijk een taak van een politicus.

Een politicus die dat weigert is uit op goedkoop effectbejag. Dat moet hem dan ook maar door zijn collega's van andere partijen worden gezegd. Het taboe op de discussie met Janmaat is opgeheven, nu het taboe op de discussie met Bolkestein nog.

    • Mark Kranenburg