Alle kaarten ter wereld op 723 bladzijden

Catalogus van Kartografische Documenten in de kaartenverzameling van de Faculteit der Ruimtelijke Wetenschappen van de Universiteit Utrecht 1983-1991. Samenstelling: Roelof P. Oddens Faculteit der Ruimtelijke Wetenschappen 1992, 723 blz. Prijs ƒ 75,-. ISNB 90-6266-094-0

De kaartenverzameling is elke werkdag voor publiek toegankelijk van 9.00 tot 13.00 uur. Tel. 030-534401.

Hoewel geen volk ter wereld zo gek is op kaarten en atlassen, weten veel Nederlanders niet dat er oneindig veel meer kaarten en atlassen bestaan dan er in goed gesorteerde boekhandels of kaartenspeciaalzaken te koop zijn. Een deel daarvan is beschikbaar in de 138 openbaar toegankelijke kaartenverzamelingen die Nederland kent. Wat daar te vinden is staat beschreven in de Gids voor kaartenverzamelingen in Nederland, waarvan volgend jaar een nieuwe druk verschijnt. Naast gespecialiseerde verzamelingen als die van de Topografische Dienst in Emmen (270.000 topografische kaarten uit alle delen van de wereld en 360.000 luchtfoto's) en het Algemeen Rijksarchief in Den Haag (veel kaarten van vóór 1800) bestaan er twee grote algemene verzamelingen in Amsterdam en Utrecht. Beide tellen meer dan 100.000 documenten.

Die van de Universiteit van Amsterdam is de grootste en is wat meer historisch georiënteerd dan die van de Rijksuniversiteit Utrecht die vooral veel recent verschenen kaarten verzamelt. De Utrechtse verzameling telt ruim 2000 atlassen, 100.000 losse kaarten, 250 wandkaarten op stokken, 30 reliëfmodellen, 10 globes en 14.000 luchtfoto's. De Amsterdamse verzameling telt nog duizend atlassen meer.

De kaartenverzamelingen zijn lang moeilijk toegankelijk geweest. Pas in 1982 werden de Beschrijvingsregels voor kartografische documenten opgesteld en kon cartografisch materiaal op enigszins systematische en uniforme wijze beschreven worden. (Schrijf je kartografie nu met een c of met een k? De Nederlandse Vereniging voor Kartografie die in 1991 het Kartografisch woordenboek uitbracht hanteert in alle gevallen de voorkeurspelling, die een c voorschrijft, behalve bij de woorden kartografie, kartografisch en kartograaf waar zij een k in plaats van een c schrijft.)

Gedrukte catalogi bestonden er vrijwel niet. De vele prachtige en zeer informatieve nationale, regionale en thematische atlassen en kaarten alsmede topografische kaartenseries, waren daardoor alleen in kleine kring bekend. De beheerder van de Utrechtse verzameling, Roelof Oddens, heeft uit de beschrijvingen die hij sinds 1982 maakte nu een catalogus samengesteld van 723 bladzijden. Hij telt 4514 beschrijvingen die betrekking hebben op ongeveer 20.000 documenten.

Er staan voornamelijk kaarten en atlassen in die sinds 1982 verschenen zijn, maar daarnaast ook produkten die in die periode verworven zijn zoals J. Blaeus grooten atlas die in negen banden en op handgekleurde kopergravures verscheen tussen 1648 en 1665 en in 1987 aan de Utrechtse verzameling geschonken werd. Soms heeft Oddens er kaarten en atlassen van vóór 1982 bijgenomen om series zoveel mogelijk te completeren. Zo heeft hij oudere drukken van de bekende Bosatlas meegenomen, althans voorzover in zijn verzameling aanwezig. De oudste druk van de Bosatlas is - althans volgens de catalogus - de zesde uit 1884! Blijkbaar heeft men in Utrect niet alle vijftig drukken (zoals in Amsterdam). Ook de duizenden topografische kaarten 1:250.000 van de Verenigde Staten en Europees Rusland en de series 1:1.000.000 van de rest van de wereld die men wel in zijn bezit heeft, staan niet in de catalogus omdat ze vóór 1982 verschenen en aangekocht zijn. Hoe dik de catalogus ook is, toch geeft hij maar een beperkt beeld van wat er in Utrecht voorhanden is.

Wat staat er dan wel in? Tweehonderd bladzijden met beschrijvingen van kaarten en atlassen die op Nederland betrekking hebben, variërend van de Vegetatiekaart Beninger Slikken en de Stroomatlas voor de Nederlandse kust tot de nationale Atlas van Nederland (20 delen). Verder is er over nagenoeg elk land - de nieuwe staten in Oost-Europa en ministaatjes als Nauru en Kiribati uitgezonderd - wel wat te vinden. De catalogus wordt via vier registers ontsloten: kaart-/atlastype, thema, geografische namen en auteur/uitgever. De registers slaan helaas alleen op titels en ook zijn ze niet aan elkaar gekoppeld. Als je bijvoorbeeld - zoals ik - een kaart wil over de waterhuishouding in Israël, kun je in het thematisch register zoeken onder waterhuishouding en vindt je 23 nummers die daar iets mee te maken hebben, maar daarvan blijkt er geen over Israël te gaan. Terwijl er in de nationale Atlas of Israël (nummer 3980 in de catalogus) - zo weet ik - heel gedetailleerde kaarten over de waterhuishouding in Israël staan. Maar via het register kom je daar niet achter. De catalogus geeft een goed idee van wat ze in Utrecht hebben, maar of het echt de moeite waard is om erheen te reizen weet je vaak niet. Tevoren opbellen is daarom aan te raden en dat wordt in de catalogus ook gedaan omdat de gemiddelde bezoeker een vrij tijdrovende begeleiding nodig heeft.

    • Henk Donkers