Grondslag voor grote coalitie tussen '94 en '99 is gelegd; ANC en De Klerk eensgezind

JOHANNESBURG, 3 NOV. Partijen die bij de eerste algemene verkiezingen in Zuid-Afrika van volgend jaar april meer dan twintig procent van de stemmen halen, krijgen een vice-president in de regering van nationale eenheid. De 21 partijen in het forum dat onderhandelt over een nieuwe non-raciale grondwet hebben dit gisteren besloten. Daarmee is de grondslag gelegd voor de 'grote coalitie', die Zuid-Afrika tot 1999 zal regeren.

De regeling voor het vice-presidentschap is onderdeel van een compromis dat de twee grootste partijen, het Afrikaans Nationaal Congres (ANC) en de Nationale Partij (NP), hebben bereikt. Het kan in praktijk betekenen dat de huidige president De Klerk in een nieuwe regering vice-president wordt onder Nelson Mandela, de leider van het ANC, dat vrijwel zeker de meerderheid zal behalen. Het ANC levert als grootste partij ook een vice-president, die tevens premier is van het kabinet.

Alle partijen die meer dan vijf procent van de stemmen behalen, zullen in het kabinet vertegenwoordigd zijn. De regering van nationale eenheid zal vijf jaar bestaan. Maar de vice-president van de tweede partij krijgt geen vetorecht over kabinetsbesluiten, zoals de NP volgens haar plan voor 'machtsdeling' had gewild. De president moet in een aantal voorgeschreven gevallen, zoals de benoeming van diplomaten en het aanstellen van onderzoekscommissies, zijn vice-presidenten 'consulteren'. Dat geldt ook voor “ontwikkeling van kabinetsbeleid” en “alle zaken die te maken hebben met het bestuur van het kabinet en de uitoefening van kabinetszaken”. De bedoeling is dat de president alles doet om consensus te bereiken, maar de vice-president kan hem niet dwingen zijn beslissing te herzien.

Het akkoord wordt niet gesteund door de conservatieve Vrijheidsalliantie van Inkatha, het Afrikaner Volksfront, de blanke Konservatieve partij en de thuislanden Bophuthatswana en Ciskei. Deze alliantie is uit de meer-partijenonderhandelingen gestapt en voert dezer dagen op een onbekende plaats bilaterale gesprekken met een regeringsdelegatie. Deze gesprekken zijn een laatste poging van de regering om het conservatieve blok, dat een los federaal bestel dan wel een confederatie van onafhankelijke gebieden voorstaat, bij een compromis over de nieuwe grondwet te betrekken. Leden van de alliantie hebben gedreigd met geweld of afscheiding van hun regio's, wanneer de grondwet niet voorziet in sterke autonomie voor deelstaten.

De regering en het ANC hebben inmiddels ook overeenstemming bereikt over meer bevoegdheden voor de regio's in een nieuwe grondwet, maar de Vrijheidsalliantie heeft de afgelopen dagen laten weten dat deze wat haar betreft niet ver genoeg gaan. De verwachting is dat de alliantie in het beraad met de regering haar eis van zelfbeschikking voor verschillende groepen in Zuid-Afrika in nieuwe voorstellen zal gieten. De regering en het ANC hebben vrijdag 12 november als uiterste datum bepaald voor de vaststelling van de nieuwe interim-grondwet, die na de verkiezingen door het parlement, annex grondwetgevende vergadering, definitief moet worden vastgesteld.

    • Peter ter Horst