Aandacht voor conservering op antiquarenbeurs; De gebruiker is de grootste vijand van het boek

De antiquarenbeurs duurt van vrijdag 14.00 tot zondag 17.00 uur in de Beyneshal in Haarlem; Roos en Meeuws spreken op zaterdag 15.00 uur.

De boekenverzamelaar leidt een zorgelijk bestaan. In de eerste plaats heeft hij natuurlijk de zorg van het verzamelen. Daarvoor moet hij catalogi doorlezen, veilingen bijwonen en zoveel mogelijk boekenbeurzen en antiquariaten bezoeken. Dan volgt de zorg van de opslag. Er moeten boekenkasten worden getimmerd en de muren mogen niet te zwaar worden belast. Ook is er nog de partner die hij te vriend moet houden, tenzij de verzamelaar heeft besloten alleen met zijn boeken samen te leven. Vervolgens zijn er nog de geldzorgen: van veel boekenverzamelaars is bekend dat zij zijn begonnen als dief en hun leven eindigen als schuldenaar.

Er is nog een zorg die alle voorgaande zou moeten overstijgen, hoewel lang niet alle boekenverzamelaars zich daarvan bewust zijn: de conservering van boeken. Er bestaan verzamelaars die boeken in slechte staat aanschaffen en daar nooit wat aan doen. Er bestaan zelfs verzamelaars die boeken in goede staat kopen en ze vervolgens schandelijk verwaarlozen. Uit betrouwbare bron is bekend dat dergelijke verzamelaars in de hel komen waar zij niets anders te lezen krijgen dan overheidsrapporten en notulen van de Tweede Kamer.

Gelukkig bestaan er ook verzamelaars die wel goed voor hun boeken willen zorgen. Zij zitten echter met een probleem: hoe moet je dat precies doen?

De organisatoren van de antiquarenbeurs in Haarlem hebben dit probleem onderkend. Overmorgen gaat deze jaarlijkse driedaagse beurs van start en ditmaal zijn er twee deskundigen uitgenodigd om te spreken over wat je als particuliere boekenverzamelaar kunt doen om je boeken te conserveren.

Die deskundigen zijn Wineke Meeuws (47) en Saskia Roos (50), beiden zelfstandig werkzaam als restaurator. Meeuws is gespecialiseerd in de restauratie van boeken. Zij geeft les op de avondopleiding restaureren in Amsterdam en verzet veel werk voor het Amsterdams Gemeentearchief. Roos is gespecialiseerd in de restauratie van papier en werkt met regelmaat voor het Joods Historisch Museum in Amsterdam.

Wat kan een particulier volgens hen doen om te zorgen dat boeken en prenten in goede staat blijven? In de eerste plaats zijn er vrij veel dingen die je moet laten. Zo is het niet raadzaam een boek aan het randje aan de bovenkant - in jargon het 'kapitaal' - uit de kast te trekken. Dat is het kwetsbaarste deel van een boek. Bovendien is het geen goed idee om boeken in de kast te persen. Dat maakt de kans op beschadiging alleen maar groter. Te veel ruimte is ook niet goed want dan scheuren de knepen. Grote boeken, zoals atlassen, kunnen beter worden neergelegd.

Daarnaast is het uit den boze om boeken zo ver naar achteren te schuiven dat ze tegen een muur staan - vooral tegen een buitenmuur. Muren zijn vochtig en boeken gulzige drinkers, met noodlottig gevolg. En je moet uitkijken met planken die zijn bewerkt met agressieve lakken; het is beter die af te dekken met zuurvrij karton.

“Eigenlijk is de gebruiker een van de grootste vijanden van het boek”, zegt Wineke Meeuws. “Zo ontstaat veel schade omdat mensen zelf boeken gaan herstellen. Daarvoor moet je nooit cellotape gebruiken of andere zelfklevende materialen. Lijm laat zich namelijk niet goed verwijderen. Beter kun je gomband gebruiken. Ook laten verzamelaars vaak te snel een nieuwe band om een beschadigd boek zetten, terwijl een specialist de oorspronkelijke band nog goed zou kunnen herstellen.”

Een andere veel voorkomende zonde is het inwrijven van leren boekbanden met bijvoorbeeld boenwas of zadelleer. “Dat geeft snel effect maar waar vet zit, kan geen vocht komen en dat is slecht”, aldus Wineke Meeuws. Overigens maken ook veel antiquaren zijn hieraan schuldig. Over een goed alternatief kunnen Meeuws en Roos geen sluitend advies geven. “Het beste wat op dit moment voorhanden is”, aldus Meeuws, “is een dressing die is ontwikkeld voor de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag. Maar daar is door particulieren moeilijk aan te komen en bovendien wordt juist op dit moment aan de samenstelling ervan gesleuteld.” Wat sommigen aanraden is een vocht-inbrengende, ongeparfumeerde bodylotion. “Maar het is niet nodig boeken vier keer per jaar in te wrijven”, zegt Roos met nadruk. “Eén keer per jaar is ruim voldoende.”

Naast de mens heeft het boek nog veel meer vijanden. Allerlei soorten ongedierte bijvoorbeeld. “Biologische schade is te voorkomen door je boeken regelmatig te controleren”, zegt Saskia Roos. “Larven houden niet van beweging en als je eitjes vindt, moet je die met een zacht borsteltje verwijderen. Het is het beste zo'n boek een tijdje in quarantaine te plaatsen.”

Licht en lucht zijn ook geen natuurlijke vrienden van boek en prent. De meeste verzamelaars weten wel dat het erg schadelijk is om boeken aan direct zonlicht bloot te stellen, maar sommigen plaatsen vervolgens een felle spot op hun kostbaarste bandjes en dat is net zo slecht. “De ideale luchtvochtigheid voor boeken is 50 tot 55 procent en de ideale temperatuur 18 tot 20 graden”, zegt Saskia Roos. “Met een thermometer en een eenvoudige hydrometer kun je die waarden vaststellen. Vervolgens kun je met vrij eenvoudige middelen de juiste omstandigheden creëren, bij droogte bijvoorbeeld met waterbakjes aan de verwarming.”

Veelgemaakte fout van onervaren boekenverzamelaars: in de winter bij afwezigheid de verwarming helemaal uitdraaien. De boeken krijgen dan een enorme opdonder. Veelgemaakte fout van verzamelaars van prenten: ze blootstellen aan karton met een hoge zuurgraad. Zoals gezegd, de verzamelaar van drukwerk leidt een zorgelijk bestaan.

    • Ewoud Sanders