Satelliet bekijkt boeren

Wellicht herinnert u zich nog dat reclame-spotje van Dommelsch bier. Vanuit het heelal zie je eerst een opname van de aarde. De daarop volgende shots worden steeds gedetailleerder. Je herkent eerst Europa, dan Nederland en vervolgens de kustlijn. Daarna zie je vanaf grote hoogte een strand, dan een vrouw die in de zon ligt, het flesje bier op een bijzettafeltje en uiteindelijk de kroonkurk met het merk. Dit filmpje is niet alleen gebaseerd op een futuristisch hersenspinsel van een reclameburo. Dagelijks bekijkt een handvol satellieten de aarde van alle kanten. Sommige kijken globaal, anderen bestuderen details. We zijn inmiddels allemaal gewend aan de beelden van de weersatelliet in het televisiejournaal. Met meer geheimzinnigheid omgeven zijn de spionagesatellieten, die voorwerpen van minder dan een meter groot kunnen onderscheiden. Daar tussenin zitten aardobservatiesatellieten, die speciaal zijn ingehuurd om de boeren in de gaten te houden.

In het kader van de MacSharry-regelingen kunnen Europese boeren voor hun hectares graan en eiwithoudende gewassen een subsidie ontvangen. Ze moeten zelf de aanvragen invullen en op plattegronden intekenen hoeveel van die gewassen ze op welke stukken telen. De regeling is erg ingewikkeld en daarom fraudegevoelig. Enige controle is dan ook geen overbodige luxe. Het ministerie van landbouw stuurt daarom een 35-tal controleurs van de AID (Algemene Inspectie Dienst) het land in om de opgaven te controleren. Nu kunnen die ambtenaren op de bonnefooi wat door de landerijen banjeren, maar dat handjevol mensen kan natuurlijk niet op 65.000 bedrijven gaan kijken. Zeker niet wanneer ze ook nog de oppervlakte van de percelen moeten controleren. De satelliet biedt echter uitkomst.

Op bijna duizend kilometer hoogte draaien twee satellieten rond de aarde die opnamen maken van het aardoppervlak; de Amerikaanse Landsat-TM 5 en een Franse SPOT-satelliet. Zij maken beelden op basis van de reflectie van zonlicht. Mits het niet bewolkt is, zijn oppervlakken van 25 vierkante meter of groter duidelijk herkenbaar. De beelden laten het platteland zien als een lappendeken, variërend van blauw tot rood. Elk gewas heeft op deze opnamen zijn eigen specifieke kleur.

Vorig jaar werd de satelliet bij wijze van proef ingezet voor de controle van het koolzaadareaal in de EG. Dit jaar speurt de kunstmaan naar gewassen waarvoor boeren een hectaresteun kunnen aanvragen. Het is de eerste echte operationele toepassing van satellieten in de landbouw.

De Internationale Controle Maatschappij (ICM) in Twello vergelijkt in opdracht van het ministerie van landbouw de satellietopnamen met de opgaven van de boeren. Daar waar ICM afwijkingen vaststelt, gaat de AID ter plaatse poolshoogte nemen. Door deze hand- en spandienst van de satelliet kan de controledienst gericht werken. De pakkans voor boeren die niet op een paar meter keken, is daardoor zeer groot geworden.

Ernstige fraude komt de AID overigens maar bij uitzondering tegen. Wel is er regelmatig sprake van onzorgvuldigheid of onwetendheid. Niet iedere boer kent van al zijn percelen precies de oppervlakte. Bij akkers met veel schuine zijden en rare hoeken is de exacte oppervlakte lastig te meten. Een ander struikelblok vormt de eis dat boeren in het kader van de MacSharry-regeling de 'beteelde' oppervlakte moeten opgeven en dat is een andere dan die in de eigendomsakten beschreven staat. Van de kadastrale oppervlakte moeten de boeren eerst landbouwwegen, sloten en randen van akkers aftrekken om de werkelijke beteelde oppervlakte te krijgen

Als de gegevens over oppervlakten niet kloppen rapporteert de AID aan de directeur Landbouw, Natuur en Openluchtrecreatie van de desbetreffende provincie. Naarmate de afwijking groter is wordt de sanctie zwaarder. Bij afwijkingen boven de 20 procent verspeelt de boer zijn totale subsidie.

De AID zal deze week haar controle afsluiten. Daarna gaat het ministerie van Landbouw half november de hectarentoelagen uitbetalen. Dat is overigens rijkelijk laat, want de meeste Europese collega's mochten eind oktober hun premies al in ontvangst nemen.

Niet alle boeren vinden het een prettige gedachte dat ze nu door een onzichtbaar oog vanuit het heelal in de gaten worden gehouden. Wie wat doorfilosofeert over wat kwaadwillige organisaties of totalitaire overheden ermee zouden kunnen bewerkstelligen, krijgt kippevel. Bovendien voelen boeren zich steeds meer behandelt als criminelen, omdat ze al zo zwaar gecontroleerd worden. Op het erf een komen en gaan van mensen van milieupolitie, dierenbescherming, RVV (keuring van vee en vlees), water- en zuiveringsschappen, gemeente en provincie, de AID dus en nog vele andere controlerende ambtenaren.

Toch kent de satellietcontrole ook voordelen. Zonder deze mogelijkheid waren de ingewikkelde MacSharry-regels in Brussel wellicht niet eens geaccepteerd. Brussel vaardigt nu stringente richtlijnen uit over wat en hoe vaak wordt gecontroleerd en welke afwijkingen acceptabel zijn. De controle in Europa is gestandaardiseerd. Dit geeft enige garantie dat buitenlandse boeren over één kam worden geschoren met de Nederlandse. Sinds de Italiaanse melkveehouders massaal de superheffing aan hun laars lapten bestaat er een gevoel van rechtsongelijkheid. In tegenstelling tot de Nederlandse melkveehouders werden de Italianen niet of nauwelijks beboet wegens overschrijding van het quotum voor melkproduktie.

De Internationale Controle Maatschappij die de satellietcontrole regelt is geaffilieerd met de Societé Générale Surveillance; een wereldwijde organisatie die onafhankelijke controles uitvoert. Volgens ir. V.B.W. Cornelissen van ICM worden de Zuideuropese boeren even nauwkeurig in de gaten gehouden als de Nederlandse. De moedermaatschappij SGS voert controle uit in meerdere Europese landen volgens hetzelfde principe. Ze selecteren de aanvragen waar mogelijk wat mee aan de hand is en dragen die vervolgens over aan de plaatselijke veldinspectie. Of de procedure die dan volgt in alle landen gelijk is, kan Cornelissen niet zeggen. Wel weet hij dat Brussel de aanpak in de verschillende landen gaat vergelijken.

Geen enkele boer binnen Europa kan zich verschuilen voor de satelliet. Dat geldt eveneens voor vakantiegangers. Het maakt niet uit of je je pilsje zit te drinken op het strand van Zandvoort of aan de Costa del Sol. De satelliet loert mee.

    • Frans Visser