Afscheid van Fellini in Cinecittà

ROME, 2 NOV. “Hij was de allergrootste. Een groot man, een groot regisseur, een grote Italiaan.” De man voor de baar van Fellini zegt het met een snik in zijn stem en een traan in zijn oog. Mensen om hem heen staan instemmend te knikken. Federico Fellini, de man die zei “ik heb alles verzonnen, ook mijzelf” heeft met zijn films een portret getekend waarin heel Italië zich herkent.

Het decor voor het afscheid van Fellini is indrukwekkend. De notehout-kleurige kist met zijn stoffelijk overschot staat op een podium in studio vijf van Cinecittà, het filmcentrum waar Fellini de meeste van zijn films heeft gemaakt. De enorme studio, een van de grootste van Europa, is donker, behalve het podium. Twee carabinieri staan voor de kist, in gala-uniform, de gehandschoende handen voor zich op de sabel, op het hoofd de driekante steek met een blauw-rode pluim. Erachter staan twee politie-agenten met hun witte helm, die na anderhalf uur worden vervangen door twee vrouwelijke collega's die waarschijnlijk speciaal zijn aangewezen wegens hun lange blonde krullen.

Buiten is het begrafenisweer, met een grijze hemel waaruit af en toe wat regen valt. Maar op de achterwand van de studio is het enorme doek met de grote blauwe hemel aangebracht die is gebruikt in l'Intervista, Fellini's een na laatste film. Op de achtergrond wordt muziek gedraaid uit Fellini's films.

Op de kist ligt een groot boeket rode rozen. Ervoor een ander boeket. Meer bloemen zijn er niet. Giulietta Masina, de weduwe van Fellini, heeft gevraagd geen bloemen te sturen of mee te brengen, maar in plaats daarvan wat geld over te maken naar een rusthuis voor kunstenaars in Bologna.

Duizenden mensen schuiven langs de rode koorden naar voren, naar de baar. Sommigen blijven even stil staan kijken. Anderen maken een kruisteken, een lichte buiging met het hoofd, een groet, een eerbewijs aan de maestro. De mensen zijn stil, fluisteren wat. Tranen zijn er niet op dit massale afscheid. De zijne is een aangekondigde dood. Het land heeft tijdens zijn twee weken in coma de tijd gehad om te wennen aan het idee van Fellini's dood.

Maar Rome wilde wel echt afscheid nemen. Premier Ciampi was om negen uur vanmorgen de eerste. Piepende banden, twee wagens ervoor, twee erachter, drie minuten binnen voor een kruisteken en een kort gebed, en daarna weer weg. Na hem zijn vanochtend duizenden mensen gekomen voor een laatste groet, duizenden anderen zullen er nog duizenden komen voordat om middernacht de deuren dichtgaan.

Buiten de studio blijft een gestage stoet mensen komen. Mussolini heeft dit complex laten aanleggen, in 1937, omdat hij de film wilde gebruiken om het fascisme verder te verspreiden. Maar de bloeitijd zijn de jaren vijftig en zestig. Toen was dit het Hollywood aan de Tiber. De grote Italiaanse regisseurs werkten hier, en ook Amerikanen kwamen profiteren van de lage prijzen. Nu staan de studio's een groot deel van de tijd leeg. Af en toe wordt er een tv-show opgenomen of een reclamefilm gemaakt. Buiten zijn nog wat rekwisieten van films uit lang vervlogen tijden. Een voorportaal van een kerk, een door de regen aangetaste fontein, de ruïne van een kerk.

Symbool voor het verval is de veiling waarop in juni vijfduizend filmrekwisieten zijn verkocht uit vaak wereldberoemde films. Het bedrijf dat de rekwisieten levert, vond het niet langer zin hebben deze artikelen te houden. Al jaren kwam er bijna niemand meer langs in de winkel.

Fellini zelf is voor de eerste keer binnengekomen in Cinecittà toen hij achttien jaar was, in 1938. Hij verdiende toen zijn brood als journalist en moest een interview maken met de regisseur Osvaldo Valenti. In zijn boek Fare un film (Een film maken) heeft Fellini beschreven dat hij overweldigd was door al zijn indrukken. 'Ik bleef in de zon met open mond staan kijken.' Naar de nagebouwde torens, naar de machines die wind maakten, naar de man in de stoel die op gebiedende toon aanwijzingen gaf.

Fellini heeft het vak niet in Cinecittà geleerd. De cartoons die hij maakte voor een krant en ook van toeristen en Amerikaanse soldaten, hadden hem in contact gebracht met Roberto Rossellini, de vader van het Italiaanse Neorealisme, en Fellini mocht als scenarioschrijver en later assistent-regisseur meewerken aan films als Roma città aperta en Paisà. Maar Rossellini had een grote afkeer had van de kunstmatige werkelijkheid van Cinecittà en werkte bij voorkeur op lokatie.

Fellini vond de wereld van de studio, die hem de kans gaf de werkelijkheid te verbeteren, juist aantrekkelijk. In studio vijf, waar vandaag zijn kist staat opgebaard, heeft hij bijna al zijn films gedraaid.

“Dit is het koninkrijk van Fellini,” zegt regisseuse Lina Wertmüller over studio vijf: “Fellini is het tegengestelde van de dood.” Hier stonden de oceaanstomer uit Amarcord en het amusementspark uit Città delle donne. In deze studio waren de terrasjes van de via Veneto nagebouwd die een hoofdrol spelen in La dolce vita, compleet met de lichtreclame aan de lantaarnpalen en de bloembakken langs de straat. Fellini heeft steeds volgehouden dat zjn via Veneto beter was dan de echte.

Een van de weinige keren dat hij op lokatie schoot was in dezelfde film, het beroemde bad van Anita Ekberg in de Trevi-fontein. Dat werd gefilmd rond middernacht, bij een temperatuur van tegen het vriespunt. Nu nog herinnert haar tegenspeler Mastroianni hoe koud het was en hoe hij een paar flinke borrels achterover moest slaan voordat hij ook de fontein in durfde.

Hoewel Fellini al drie jaar geen geld meer had kunnen vinden voor een nieuwe film, kwam hij voordat hij in juni ziek werd, nog bijna iedere dag dat hij in Rome was, naar Cinecittà. Hij heeft daar steeds een eigen kantoor gehouden, en kwam wat praten, herinneringen ophalen, of schetsen maken voor een nieuwe film. Gebrek aan ideeën heeft hij nooit gehad.

Morgenochtend wordt voor Fellini een uitvaartmis gehouden in de kerk van Santa Maria degli Angeli in Rome. Ook president Scalfaro zal daarbij aanwezig zijn. En dan begint Fellini aan de laatste tocht tussen de twee steden die zijn leven hebben beheerst. Van Rome, de stad waar hij heeft gewerkt, de stad van zijn gloriejaren, naar Rimini, de stad van zijn jeugd, de bron van zijn geniale inspiratie. Daar zal hij worden bijgezet in het familiegraf.

Ook Rimini wil afscheid van hem nemen. De baar zal daar waarschijnlijk morgenavond in een rouwkapel worden gezet. De stad heeft als eerste de grote meester willen eren met een plein. Het grote plein voor het Grand Hotel, dat zo'n belangrijke rol speelt in veel van zijn films, heet sinds vandaag de piazza Federico Fellini.

Bovendien komt er in de oude bioscoop waarin Fellini kennis heeft gemaakt met de wereld van de cinema, een Stichting Federico Fellini, die zich zal richten op Fellini en op de Italiaanse film in het algemeen. En speciaal op verzoek van Fellini komt er een modern revalidatiecentrum. Toen Fellini in augustus in het Grand Hotel door een beroerte werd getroffen en aan zijn linkerkant verlamd raakte, moest hij tot zijn verdriet voor de revalidatie naar een centrum in Ferrara.

    • Marc Leijendekker