Ook een kosmonaut is in Rusland niet meer wat hij lang geweest is; Russische ruimtevaart in de uitverkoop

De ruimtevaart in Rusland is niet meer wat ze geweest is. Financiële problemen bij een bedrijf dat Sojoez-raketten produceert, hebben er al toe geleid dat de huidige bemanning van het ruimtestation Mir pas 49 dagen later wordt afgelost dan de bedoeling was. Een Russische ruimtevaarder is trouwens ook al lang niet meer de bevoorrechte vertegenwoordiger van een elitegroep. Zelfs 's werelds eerste kosmonaut, Joeri Gagarin, lijkt niet meer in tel te zijn, en unieke objecten uit de Sovjet-ruimtevaarthistorie worden massaal geveild (in de VS).

Niet alleen het gebalsemde lichaam van Lenin, zoals dat is tentoongesteld in het mausoleum aan het Moskouse Rode Plein, heeft zijn langste tijd gehad. Ook de urnen met de as van andere Sovjet-leiders en -beroemdheden moeten uit de muur van het Kremlin worden verwijderd. Daaronder zijn de bij een vliegongeval omgekomen Gagarin en z'n tijdens ruimtemissies omgekomen collega's Vladimir Komarov, Georgi Dobrovolski, Vladislav Volkov en Viktor Patsajev.

Trouwens, de nog levende Russische ruimtevaarders ondervinden ook al geen enkel voordeel meer van hun status als 'Held van de Sovjet-Unie'. Ze klagen dat hun salaris lager is dan dat van een gemiddelde Moskouse taxichauffeur en als ze op grond van hun ruimtelijke roem proberen in de winkel of aan de benzinepomp iets gedaan te krijgen dat een ander doorgaans niet lukt, dan moeten ze meestal accepteren dat ook zij kennelijk 'niets bijzonders' meer zijn. Kortom, roem is vergankelijk, zeker in het huidige Rusland.

Veel triester nog en vooral kenmerkend voor de situatie is ongetwijfeld de veiling die het veilinghuis Sotheby's in december in New York houdt. Daar worden meer dan 250 historische objecten uit de Sovjet-ruimtevaart - waaronder zelfs boormonsters uit de maanbodem, die door de onbemande Loena-16 naar de aarde werden gebacht - te koop aangeboden. Een schatting van de prijs van de maansteentjes is moeilijk te maken, maar ze zouden toch wel eens zo'n 100.000 gulden kunnen opbrengen.

In New York kunnen geïnteresseerden, behalve maangruis, de trainingsoverall van Joeri Gagarin, een ruimtepak waarmee Russen in de jaren '60 trainden voor een wandeling op de maan die nooit werkelijkheid zou worden, een vier pagina's tellend telegram van Sovjet-leider Nikita Chroesjtsjov aan Gagarin of de onthullende dagboeken van de Sovjet-maanprojectleider Vasili Misjin, zelfs een compleet gebruikt driemans Sojoez-ruimtevoertuig kopen, dat nog de sporen draagt van de wrijvingshitte tijdens de terugkeer in de dampkring.

Een van de opmerkelijkste 'stukken' onder de te veilen objecten is ongetwijfeld 'Ivan Ivanovitsj', een in ruimtepak gestoken pop, die in maart 1961 aan boord van de Spoetniks 9 en 10 tot tweemaal toe een korte ruimtevlucht maakte. Die trips golden als laatste voorbereiding op de baanbrekende missie van Joeri Gagarin met de Vostok-1 op 12 april van datzelfde jaar.

Beide Spoetnik-vluchten waren vooral bedoeld ter controle van de communicatiesystemen en van de apparatuur die 'een zo goed mogelijke ontvangst van de menselijke stem' diende te waarborgen. Om in 'het op sensatie beluste Westen' het gerucht te voorkomen dat Moskou in het geheim een mens in de ruimte zou hebben gebracht, werd aanvankelijk overwogen om een bandje met de opname van een zingende man in beide toestellen te installeren, maar die vondst werd al snel verworpen. Het middel zou wellicht erger worden dan de kwaal, omdat het boze Westen vermoedelijk zou concluderen dat een Sovjet-kosmonaut volslagen gek was geworden. En dus kreeg 'Ivan Ivanovitsj' een bandopname ingebouwd met een opname van het bekende Pjanitski-koor.

De objecten worden op de veiling van Sotheby's gebracht door familieleden van ruimtevaarders, door hoge functionarissen uit de voormalige Sovjet-Unie en door fabrieken. De Russische regering schijnt er niet bij betrokken te zijn, maar heeft ook geen pogingen ondernomen om belangwekkende stukken - volgens Sotheby's David Redden “historisch gezien even belangrijk als het kompas dat Columbus gebruikte op zijn eerste reis naar de nieuwe wereld” - in eigen land te houden.

    • Sjoerd van der Werf