Amsterdam wordt stad zonder helder bestuur

De vorming van het Regionaal Overlegorgaan Amsterdam (ROA) wordt vanuit het stadhuis wel voorgesteld als een simpele bestuurlijke aanpassing aan een al gegroeide nieuwe structuur. Maar er is veel meer aan de hand. Amsterdam dreigt zijn identiteit te verliezen en de randgemeenten zullen aan betekenis inboeten.

Haalt Amsterdam 2000? Volgens de Amsterdamse wethouder Ernst Bakker (NRC Handelsblad 26 oktober) zal het boek over de Amsterdamse geschiedenis daarná zeker geschreven kunnen worden. De vorming van een Regionaal Overlegorgaan (ROA), dat Amsterdam onderbrengt in een regionaal bestuur samen met zestien omliggende gemeenten, staat volgens hem de overleving van Mokum niet in de weg.

De zorgen van Richter Roegholt (NRC Handelsblad 16 oktober) tracht Bakker weg te masseren door het voor te stellen alsof het hier eenvoudigweg gaat om een bestuurlijke aanpassing aan de gegroeide, nieuwe structuur van de hoofdstad en zijn omgeving.

Dat er meer aan de hand is, bewijst echter het feit dat het ROA ongeveer tweemaal zoveel inwoners zal hebben als het huidige Amsterdam en vier of vijf maal zoveel grondgebied zal omvatten. Een geweldige uitbreiding dus, die niet te verklaren is met een simpele verwijzing naar de vernieuwde structuur. Er is bij voorbeeld geen enkele dwingende reden te bedenken om Zaanstad en Amsterdam tot één structuur te verklaren. Weliswaar liggen zij beide aan het Noordzeekanaal, maar dat geldt voor Haarlemmerliede evenzeer, terwijl die gemeente niet in die ROA opgaat. En welke gemeenschappelijke structuur heeft Amsterdam met de Beemster, Zeevang of het eiland Marken? Dat is uiterst vaag, vooral nu het woningbouwbeleid uitgaat van het idee van de compacte stad.

Ik heb de indruk dat het omgekeerd is. Niet het officiële motto 'bestuur volgt structuur' is het motief voor het ROA, maar bestuur schept structuur. Een structuur die gekenmerkt wordt door een verdubbeld Schiphol (dat de gestelde milieunormen te buiten gaat), een sterk uitgebreid wegen- en tunnelnet en een grote stad die als een inktvis om zich heen grijpt. Deze structuur is veel gemakkelijker te verwezenlijken binnen het ROA, dan wanneer de gemeenten hun huidige zelfstandigheid behouden. Dan blijken ze nu en dan vervelend dwars te kunnen liggen. Zoals de gemeente Haarlemmermeer die onlangs kwaad wegliep uit de stuurgroep-Schiphol. Of de gemeente Ouder-Amstel die de bouw van het nieuwe stadion in de Bijlmer oponthoud bezorgd heeft door procedures. Om nog maar te zwijgen van Haarlemmerliede, dat het gekraakte kunstenaarsdorp Ruigoord twintig jaar lang nogal effectief uit de Amsterdamse klauwen gehouden heeft. Zonder al die eigengereide zelfstandigheid van de randgemeenten komt de nieuwe super-structuur veel gemakkelijker van de grond. En het is duidelijk dat al die wegen en startbanen de leefomgeving niet bepaald frisser zullen maken.

Amsterdam zal, als het ROA tot stand komt, minder zichzelf zijn. Gemeenteraadsverkiezingen zullen niet meer worden gehouden. Daarvoor in de plaats komen de ROA-verkiezing - maar dat is een halve provincie - en de deelraadsverkiezingen. Waar blijft dan de herkenbaarheid van Amsterdam? Ik vermoed dat de voorzitters van de (dan waarschijnlijk) acht Amsterdamse deelraden, die dan tot zelfstandige gemeenten zijn uitgeroepen, een hechte lobby zullen gaan vormen om binnen het ROA hun macht te doen voelen. Want ze horen structureel natuurlijk veel meer bij elkaar dan de randgemeenten. De overheersende positie van Amsterdam binnen het ROA zal dus niet langs de lijn van de directe vertegenwoordiging van de kiezer gestalte krijgen, maar vooral door het geweldige ambtelijk apparaat en de nu al heersende samenwerking tussen de deelraadsvoorzitters.

In het ROA-tijdperk zullen de regiogemeenten gewoon blijven bestaan, sust Bakker. Maar het ROA neemt wel alle strategische taken op zich zoals ruimtelijke ordening, economische zaken, verkeer en de rest. De huidige randgemeenten, die lang niet zo intens met elkaar verweven zijn als de toekomstige gemeenten binnen het stadslichaam van Amsterdam, zullen daarom hun beleidsvrijheid verloren zien gaan zonder er een evenredige invloed in de ROA-raad voor terug te krijgen.

Versluierde annexatie zal heersen in Haarlemmermeer, Ouder-Amstel en de overige randgemeenten. En Amsterdam wordt een stad zonder een helder bestuur, waar de gekozen volksvertegenwoordigers onmiddellijk door de kiezers ter verantwoording kunnen worden geroepen, want die bestuurders zijn, voor zover het het ROA betreft, net zo goed gekozen door de bevolking van Zeevang en Wormerland. Het directe stadsbestuur verdwijnt en daarmee: Mokum. In de volgende eeuw zullen de Amsterdammers, als het ROA er komt, vaak aan Johnny Jordaan terugdenken.

    • Roel van Duijn