Podiumprijs 1993 voor Han Buhrs; Jazz als probleem dat niet opgelost wil worden

De Podiumprijs 1993, een aanmoedigingsprijs voor musici die bijdragen aan de ontwikkeling van de jazz en geïmproviseerde muziek in Nederland, werd toegekend aan Han Buhrs: zanger, componist en bovenal improvisator.

AMSTERDAM, 29 OKT. Als klein ventje werd Han Buhrs geconfronteerd met de Beatles-platen van zijn oudere zusjes. Van de woorden begreep hij niets, maar “ze bekten zo lekker”. Nu, bijna dertig jaar later, ontleent hij nog steeds verschillende betekenissen aan teksten, zonder ze woordelijk te verstaan of verstaanbaar te maken. Als zanger in de groepen The Schismatics, Sumbur en het piepjonge Diftong gaat het hem om de toon en het ritme van de woorden.

Han Buhrs krijgt de Podiumprijs 1993 niet alleen voor zijn bijzondere stemgebruik, maar ook voor de vele initiatieven die hij heeft genomen op het gebied van de geïmproviseerde muziek, aldus de jury. Ze prijst in haar rapport de volharding en integriteit waarmee de zanger zijn muzikale intenties uit: “De combinatie van avontuurlijke en spannende muzikale keuzes en bezettingen met een podiumpersoonlijkheid die zijn stem als een weerbarstig instrument in de composities mee laat klinken, heeft een uitstraling en een impact die in Nederland (en ook daar buiten) zijn gelijke niet kent.” De uitreiking van de Podiumprijs, die de jury in september aan Buhrs toekende, vindt op 11 december plaats in het BIMhuis.

Binnen de geïmproviseerde muziek en de jazz wordt de menselijke stem nauwelijks als instrument gebruikt. De enige in Nederland die met Han Buhrs vergeleken kan worden, is Greetje Bijma, die twee jaar geleden de Boy Edgarprijs won. Toch blijft het opmerkelijk dat de jury van de Podiumprijs een stemkunstenaar heeft gekozen uit het scala van improviserende musici in Nederland. Buhrs' activiteiten beperken zich niet tot jazz en geïmproviseerde muziek. Hij beweegt zich in het schemergebied tussen deze en andere muzieksoorten, zoals pop, en eigentijdse gecomponeerde muziek.

Geluiden op straat intrigeren Buhrs het meest. Zo vindt hij zelfs inspiratie in het carnaval, zoals dat elk jaar in zijn geboorteprovincie Limburg plaatsvindt. Het scheuren van brommers, het praten en lachen van mensen vermengt zich dan met het feest van de van kroeg naar kroeg trekkende harmonie. Buhrs slaat alles wat hij hoort op in zijn hoofd en laat ze daar op een goed moment uit ontsnappen via een stem die het nu eens uitschreeuwt van agressie of pijn, dan weer zacht en vol emotie de luidssprekers uitkomt.

De manier van werken van Han Buhrs staat in schril contrast tot wat hij zelf omschrijft als de 'redneckjazz': het weergeven van bestaande muziek. Het is amusement, meer niet. Niet dat hij daar iets op tegen heeft. Maar hij begrijpt niet dat er in de kringen van de 'nette jazz' zoveel 'kopieerdrift' is: “De energie die je verdoet in het zo goed mogelijk naspelen van iemand anders kun je beter in een karakteristiek, persoonlijk geluid steken.”

In zijn eigen werk staat het gevecht met muzikale structuren centraal. Han Buhrs lijkt er een voortdurende haat-liefdeverhouding mee te hebben. In de tien jaar dat The Schismatics bestaat, hebben vrije improvisatie en structuren steeds gestreden om voorrang.

The Schismatics, Buhrs' bekendste groep, begon als een duo met zangeres Yvonne Kroese. In de loop van de jaren zijn er zangeressen, blazers en strijkers aan toegevoegd van wie de meesten weer een andere weg zijn ingeslagen. The Schismatics is nu een kwintet van twee strijkers (contrabassist Wilbert de Joode en violiste Alison Isadora), en drie stemmen, Jodi Gilbert, Beatrice van der Poel en Han Buhrs. Plan is om de groep binnenkort uit te breiden met cellist Michiel Weidner.

Zijn andere groep, Sumbur - Russisch voor chaos - is meer een 'elektrische' band, maar ook hier neemt de zang een grote plaats in. Onlangs leverde deze groep haar cd Sumbur af op het in Grenoble gevestigde label Organic. De teksten dragen verwarrende titels als 'Come Data Soul' en 'It Man Struggle Hit'. Het nummer 'On Boot Scum' verwijst naar een avond in Berlijn waarop Han Buhrs samen met andere Nederlanders een pak slaag kreeg van skinheads.

'We wear boots', een zinnetje uit dit nummer, verwijst naar de soldatenkistjes aan de voeten van de skinheads. De tekst is, zoals in vrijwel alle nummers van Han Buhrs, een opsomming van kernachtige en soms poëtische verwijzingen. De agressie van de straat wordt geaccentueerd door bondig, kil gitaarwerk van Guy Sapin en bassist Frank van Berkel. Alan Purves lijkt op de drums mee te slaan met de skinheads. De stem van Han Buhrs en de altsaxofoon van Dirk Bruinsma brengen met hun veelvoud aan klanken de emotie in. Een afschrikwekkende scène krijgt vorm wanneer alleen nog gerochel te horen is.

Sumbur en The Schismatics zijn heel verschillend van karakter. Toch ontwikkelen zich muzikale ideeën in het hoofd van 'improvisatiejunk' Buhrs die hij niet kwijt kan in de beide groepen.

Diftong is een nieuw kwartet dat die ideeën vermengt met de al even instictieve invallen van pianist Cor Fuhler, slagwerker Michael Vatcher en contrabassist Wilbert de Joode. “Ik had in het BIMhuis aardige muzikale ontmoetingen met Cor en Michael. Tijdens de Oktober Meeting vorig jaar hebben we de daad bij de barpraatjes gevoegd. Het bijzondere van Diftong is dat niemand de behoefte had om compositorische structuur aan te brengen. We gebruiken geen bladmuziek, alleen ik heb een paar teksten - in een willekeurige volgorde - voor me liggen. De muziek ontstaat dus echt op het moment zelf. Tijdens zo'n optreden is muziek een voortdurend probleem, dat schreeuwt om nét opgelost te worden. We kijken elkaar aan en we beginnen. Soms met een enkele toon, waarop de rest ingaat, soms met een ritme van drie mensen tegelijk. We kijken elkaar weer aan en we stoppen. Het enige dat je nodig hebt, is vormgevoel en zúlke oren.”

Toen bekend werd dat Han Buhrs de Podiumprijs kreeg, ontstond enige verwarring. Buhrs is immers voorzitter van de BIM, de Beroepsvereniging voor Improviserende Musici. De BIM komt op voor de belangen van haar leden en heeft in die functie veel contact met de Stichting Jazz en geïmproviseerde muziek in Nederland (SJIN), die onder meer de subsidie verdeelt en jaarlijks de Podiumprijs toekent.

BIM en SJIN leven al sinds jaren onder hetzelfde dak aan de Oude Schans in Amsterdam. Han Buhrs heeft dan ook getwijfeld of hij de prijs kon accepteren. “Mijn eerste vraag was af of de toekenning te maken heeft met mijn voorzitterschap van de BIM”, vertelt hij. Navraag leerde hem dat dit niet zo bleek te zijn. De jury bestond dit jaar uit programmeurs van podia in Apeldoorn, Den Haag, Eindhoven, Emmen en Enschede. Vier van hen waren niet op de hoogte van Buhrs' functie bij de BIM, zo verzekerden zij de musicus, die daarop de prijs accepteerde.

De Podiumprijs “is natuurlijk belangrijk, vooral voor promotie”, antwoordt Han Buhrs op de vraag wat de prijs voor hem betekent. “Maar artistiek gezien betekent hij niets want je moet de muziek toch uit je tenen trekken, dat blijft zo”, gaat hij verder. “Maar als maatschappelijke schaamlap voor je gereutel is zo'n prijs heel handig”.

    • Anne-Marie Vervelde