De staatsorganen geinfiltreerd; Zetbazen die een zekere orde handhaafden

ROME, 30 OKT. Italiaanse toestanden in Nederland? Wie de waarschuwingen hoort over de groeiende rol van de georganiseerde misdaad, komt al snel in de verleiding om een parallel te trekken met Italië, de wieg van de mafia. Maar zowel kwalitatief als kwantitatief zijn de verschillen enorm.

Ook al is de Siciliaanse mafia door de drugshandel ingrijpend van karakter veranderd, nog steeds ontleent zij een deel van haar kracht aan het feit dat zij niet is ontstaan als een puur criminele organisatie. Dat is een essentieel verschil met de opkomst van de georganiseerde misdaad in Nederland. De mafia komt voort uit de zetbazen van de grootgrondbezitters die aanvankelijk meedogenloos de rol innamen van de afwezige officiële ordebewakers, maar later zich tegen hun broodheren keerden en vaak de kant van de boeren kozen.

In de negentiende eeuw was de mafia een soort sociaal vangnet op het platteland en garandeerde zij een zekere orde, hoe willekeurig ook. Soms kreeg de politie zelfs steun bij de opsporing van dieven. De restanten daarvan zijn lang zichtbaar gebleven in het optreden van mafiafamilies tegen tasjesdieven in Palermo en in het 'spreekuur' dat veel mafiapeetvaders hielden en waarop mensen met hun problemen terecht konden.

Deze sociale rol verklaart, veel meer dan het geld dat zij verdient met afpersing en drugshandel, de greep die de mafia heeft op de politiek. De Amerikanen waren de eerste die op grote schaal gebruik hebben gemaakt van de sociale controle door de mafia. Onder de fascistische dictatuur is de mafia zwaar in de verdrukking geraakt, maar bij de geallieerde invasie in Sicilië in 1943 deden de Amerikaanse bevelhebbers een beroep op de medewerking van de mafia om mee te vechten tegen de Duitsers en daarna de orde te handhaven.

In de jaren daarna hebben politici zich gerealiseerd dat het belangrijk is de mafia te vriend te houden omdat zij stemmen kan leveren. Er ontstond een soort partnership: de politiek valt de mafia niet lastig, de mafia levert de stemmen en samen verrijken politicus en mafioso zich met speculatie in onroerend goed (vooral in de jaren vijftig en zestig) en openbare werken (in de jaren tachtig).

In de loop van de jaren tachtig is die verhouding veranderd en begon de mafia de politicus niet meer als onderhandelingspartner, maar als ondergeschikte te behandelen. Met de gelden uit de drugshandel had de mafia een eigen bron van inkomsten gekregen, die in tegenstelling tot de openbare werken betrekkelijk los staan van de politiek. De mafia heeft altijd afstand bewaard ten opzichte van de staat en zijn instellingen. Hoewel zij veel stemmen controleren, zijn mafiosi nooit zelf de politiek ingegaan. Zij hebben zich bediend van politici. Geld was daarbij minder belangrijk dan stemmen.

De strijd tegen die verstrengeling van mafia en politiek wordt, behalve op het juridische front, ook administratief gevoerd. Het publiek maken van de aanbestedingen voor openbare werken is een belangrijke manier om de greep van de mafia daarop te verminderen. Een ander middel is het uitnodigen van bedrijven van buiten de regio om een offerte te doen, maar niet iedere ondernemer uit het noorden is bereid de toorn van de mafia te trotseren. Verder is het ministerie van binnenlandse zaken begin jaren negentig begonnen met het ontbinden van gemeenteraden in Zuid-Italië omdat zij in de greep van de mafia zijn geraakt. Tientallen steden zijn zo onder curatele gesteld van een door de regering benoemde commissaris, maar een probleem daarbij is dat de plaatselijke politieke afdelingen niet bereid zijn de consequenties daarvan te trekken en een zuivering door te voeren.

De greep van de mafia op de politiek is verder verminderd door een verandering in de kieswet, in 1991. De afschaffing van de meervoudige voorkeurstem ontnam de mafia toen een mogelijkheid om te controleren of mensen wel gestemd hadden zoals ze hadden beloofd, en zo nodig represailles te nemen. Garanties voor een geheime stem blijken een uitstekend middel tegen de mafia.

De onderzoeken die deze maand zijn begonnen tegen negen Siciliaanse toprechters bevestigen de vermoedens dat de mafia zich op grote schaal heeft verzekerd van steun binnen het justitiële apparaat. Vanaf het begin van een onderzoek tot de veroordeling in hoger beroep zijn er mensen binnen justitie die samenwerken met de mafia. Geld speelt hier een grotere rol dan in de politiek, maar de andere 'diensten' die de mafia kan leveren zijn zeker zo belangrijk: voor toprechters politieke steun in de carriëre, voor minder belangrijke medewerkers van de justitie een baan voor een familielid. In de meeste gevallen is de medewerking van binnen de justitie niet door bedreigingen tot stand gekomen, maar is zij gekocht met geld en gunsten. En opnieuw blijkt de centrale rol van de politiek. De mafia heeft in veel gevallen contact gezocht met toprechters via politici.

Haar economische macht heeft er toe geleid dat de mafia haar tentakels naar de rest van het land en naar de rest van de wereld is gaan uitspreiden, ook al is Sicilië steeds het zenuwcentrum gebleven. Dat is mede mogelijk gemaakt door het vrij gesloten en ondoorzichtig financiële systeem in Italië, met slecht-functionerende controlemechanismen. De Italiaanse bankwereld is pas zeer laat in actie gekomen tegen mafiose geldstromen, en nog steeds laat haar medewerking met de justitie op dit gebied veel te wensen over.

De mafia heeft niet alleen met haar miljarden invloed op de economie, maar ook de controle over grote gebieden in het zuiden. Dank zij haar politieke banden heeft de mafia zich een groot deel van de openbare werken daar toegeëigend, waardoor die onnodig duur werden, als ze al werden afgemaakt. Bovendien zet de systematische afpersing van winkeliers en ondernemers een grote domper op de economische activiteit. De Italiaanse politie is tegen deze afpersing nauwelijks opgetreden.

De mafia is overigens geen verklarende factor voor de smeergeldschandalen. Met de georganiseerde misdaad hebben die weinig te maken, meer met een politiek systeem waar al 45 jaar geen echte machtswisseling is geweest. De groep ondernemers en politici die systematisch de schatkist hebben geplunderd, vormen daarmee nog geen mafia, al is de mafia in het zuiden wel een partner geweest in deze plundering.

De macht van de mafia in Italië is enorm. Maar uiteindelijk wortelt zij niet in geld, maar in de politieke bescherming die zij heeft gekocht met de stemmen die zij controleerde. Dat zowel die politieke bescherming als de sociale legitimatie van de mafia nu aan het wegvallen zijn, betekent een keerpunt.