Spookbeeld van verharding in China weer opgeroepen

PEKING, 29 OKT. Nieuwe restricties voor de media, arrestaties van journalisten en dissidentenprocessen hebben het spook van ideologische verharding in China weer te voorschijn geroepen. Medio oktober vaardigde het ministerie van film, radio en televisie een verbod uit op de vrije handel in satellietschotels waarmee CNN, de BBC en een aantal Hongkong-stations ontvangen kunnen worden. Het ministerie beriep zich zowel op ideologische als zakelijke argumenten.

De beperkingen waren volgens de ministeriële verklaring nodig met het oog op “vaderlandsliefde, de superieure tradities van het Chinese ras, het bevorderen van socialistische beschaving en stabiliteit”. Een woordvoerder van het ministerie lichtte toe dat vele landen restricties op de ontvangst van internationale stations hebben, alleen al om hun eigen televisie-industrie te beschermen.

Tezelfdertijd werd de 49-jarige journaliste Gao Yu gearresteerd, een paar dagen voordat zij naar de VS zou vertrekken voor een studieverlof. Zij werd beschuldigd van het laten uitlekken van staatsgeheimen, die niet nader werden gespecificeerd. Een paar dagen eerder was Xi Yang, een lokale Chinese correspondent voor het Hongkong-dagblad Ming Pao, gearresteerd wegens spionage. Hij zou met een functionaris van de Centrale Bank hebben samengespannen om gevoelige financiële geheimen te bemachtigen.

Daags nadat Peking vorige maand de slag om de organisatie van de Olympische Spelen in 2000 verloor begon in Shanghai een proces tegen twee dissidenten, Yao Kaiwen en Gao Xiaoliang. Ze waren eind mei gearresteerd wegens hun voorgenomen protestactiviteit ter gelegenheid van de vierde verjaardag van de militaire onderdrukking van de studentenrebellie in juni 1989. En vorige week werd de leider van een groep die ijverde voor een meerpartijensysteem, Zhang Minpeng, aangehouden.

Verscheidene Westerse en Hongkong-Chinese commentatoren zien de drie ontwikkelingen als gecoördineerde weerspiegelingen van een ideologische verharding, die nu vrij spel heeft omdat de Olympische Spelen toch verloren zijn. Chinese intellectuelen verwerpen die theorie echter volledig. Tang Weiling, een socioloog, zei dat de restricties op satelliettelevisie weinig met politiek te maken hebben. De China-berichtgeving van CNN bij voorbeeld is over het algemeen zakelijk en redelijk, tenzij het over de Chinees-Amerikaanse betrekkingen gaat en rechtstreeks uit Washington komt. Tang zei dat het vooral gaat om STAR-TV, een verzamelzender in Hongkong die 24 uur per dag “wilde rock met extatisch dansende jongeren in lingerie, bikini's en strak zwart leer, barbaars worstelen en bloedig Amerikaans geweld uitzendt”. “De Chinezen zijn er gek op, maar moet je als regering deze vulgaire smaak stimuleren? Ik heb Amerikaanse vrienden die vurig zouden wensen dat hun regering de macht had om die rommel uit de ether te houden.” De vraag is of de Chinese autoriteiten er inderdaad in zullen slagen om de volledig uit de hand gelopen vrije handel in satellietschotels aan banden te leggen. De defensie-industrie brengt ze zelfs op de markt.

De arrestaties van Gao Yu en Xi Yang lijken evenmin directe reflecties van politieke repressie, maar vallen eerder onder de categorieën staatsveiligheid en corruptiebestrijding. De Chinese veiligheidsdiensten staan sinds november vorig jaar onder extreme druk om lekken te dichten en te voorkomen. Een Hongkongs boulevardblad publiceerde toen, een week voor het vijfjaarlijkse partijcongres, de integrale rede van partijleider Jiang Zemin. Een journaliste van het blad had daar vijfduizend dollar voor betaald en werd betrapt toen zij het document in de badkamer van haar hotel aan het verbranden was. De Hongkong-journaliste werd kort daarop vrijgelaten, maar de Chinese collega van het persbureau Nieuw China die haar het document had verkocht kreeg levenslang.

De handel in 'staatsgeheimen' bloeit nog steeds, maar kent nu minder gevaarlijke vormen. Chinese ambtenarensalarissen zijn uiterst laag en de honger om bij te verdienen navenant groot. Eerder deze week kreeg ik een telefoontje van iemand die zei op het secretariaat van een topleider te werken. Hij bood aan details uit een spoedig te publiceren belangrijk beleidsdocument telefonisch voor te lezen en vroeg hoeveel het me waard was. Dat bedrag moest dan via een derde persoon betaald worden.

Of Gao Yu achteloos iets naar buiten heeft gebracht wat als staatsgeheim werd aangemerkt of expliciet in documenten heeft gehandeld is niet bekend. De zaak van Xi Yang is nog gecompliceerder. Zijn positie is gevoeliger omdat hij als 'binnenlandse' Chinees voor een Hongkongs medium werkte. Steeds meer Hongkong-Chinese en zelfs Taiwanese kranten gebruiken 'binnenlanders' omdat die veel betere contacten hebben en veel meer weten. Zij nemen snel de vrije journalistieke stijl van Hongkong over, maar blijven blootstaan aan de lange arm van de Chinese justitie.

Een groot deel van de Hongkongse media beschouwt de arrestatie van Xi Yang als een bedreiging voor de persvrijheid na de Britse terugtrekking in 1997, maar de uitgever van Ming Pao, Yu Pun-hoi, heeft tot kalmte gemaand en na contacten met de Chinese autoriteiten als zijn mening gegeven dat Xi 'schuldig' was.

China heeft reden om extra te waken tegen 'lekken' naar Hongkong. Begin september publiceerden de Sunday Morning Post en het zusterblad South China Morning Post een reeks artikelen waarin werd beweerd dat Chinese bankfunctionarissen 28 miljard dollar van hun eigen banken verduisterd hadden. De kranten bleken geen deugdelijke bronnen voor hun schokkende onthullingen te hebben, publiceerden rectificaties, betaalden smartegeld en de hoofdredacteur diende zijn ontslag in bij hoofdaandeelhouder Rupert Murdoch, die kort daarop zijn aandeel in de kranten verkocht aan de Maleisisch-Chinese magnaat Robert Kuok.

De nieuwe dissidentenprocessen zijn volgens een ex-politiek gevangene evenmin een teken van verscherping. De man heeft zelf een jaar gezeten na 4 juni 1989 en wil anoniem blijven. “Deze processen betekenen gewoon dat het doorgaat zoals het de afgelopen jaren is gegaan. Geen verharding, maar ook geen ontspanning en geen toegeven aan Amerikaanse druk. Het politieke klimaat in China wordt gedomineerd door de 'dodenwacht' voor de opperste leider in ruste, Deng Xiaoping (89). Geen enkele van de jongere leiders (de groep van omstreeks 65 jaar) durft zijn nek uit te steken voor politieke liberalisering, want dat kan ze de nek kosten tijdens de machtsstrijd die op zijn dood volgt”, aldus deze dissident.

    • Willem van Kemenade