Sociaal akkoord beoogt kabinet mild te stemmen

DEN HAAG, 29 OKT. 'Wim Kok spreekt over de toekomst van de vakbeweging', kopt de Partij van de Arbeid op de uitnodiging. De aanleiding was de presentatie van een jaarboek van de Wiardi Beckman Stichting, het wetenschappelijk bureau van de PvdA. Maar noch de voormalige, noch de huidige voorzitter van de Federatie Nederlandse Vakbeweging, waagde zich in het Haagse Nieuwspoort gisteren aan serieuze bespiegelingen over de toekomst van de vakbeweging.

“Wij maken ons meer zorgen over de toekomst van de PvdA dan over onze eigen toekomst”, zei FNV-voorzitter Johan Stekelenburg. Partijleider Kok schoof ongemakkelijk op zijn stoel.

Volgens Stekelenburg wordt de toekomst van de FNV de komende weken bepaald. “We staan echt voor een situatie waarin de concensus die de afgelopen jaren in de arbeidsverhoudingen is gegroeid verder kan worden uitgebouwd of niet.”

De afgelopen weken hebben werkgevers en werknemers onderhandeld over de mogelijkheid of de lonen volgend jaar kunnen worden gematigd in ruil voor afspraken over werkgelegenheid. Mocht een vrijwillige loonmatiging niet lukken, dan wil minister Bert de Vries (sociale zaken en werkgelegenheid) rechtstreeks ingrijpen in de lonen.

Een maatregel die gisteren in Nieuwspoort fel werd verdedigd door minister Kok (financiën). Met deze knuppel achter de deur voeren werkgevers en werknemers hun gesprekken. Volgende week moet blijken of dit resulteert in een gezamelijke notitie van de Stichting van de Arbeid, waarin centrale werkgevers- en werknemersorganisaties zijn vertegenwoordigd. Deze tekst moet de weg vrijmaken voor een 'sociaal pact' tussen werkgevers, werknemers en kabinet.

Sinds vandaag ligt er een concept-tekst op tafel. Daarin wordt aan de wensen van de werkgevers tegemoet gekomen door de reële lonen volgend jaar niet te laten stijgen en de arbeidsvoorwaarden worden flexibeler. De vakbeweging heeft haar zin gekregen op het gebied van meer zeggenschap in de bedrijven; na lange tegenstand staan de werkgevers toe dat de vakbonden meepraten in de bedrijven, mits dit “de bestaande overlegstructuren niet verstoord”.

Aan de voorlopige aanbeveling gingen vele vergaderingen vooraf. Ruim vier weken lang keken de CAO-coördinatoren van de werkgevers- en werknemersorganisaties elkaar argwanend aan. De ene notitie volgde de andere, maar echte concrete afspraken bleven uit. Reden was het enorme wantrouwen dat onder beide partijen heerste.

Volgens de vakbeweging stuitten haar onderhandelaars op werkgevers die nergens toe bereid waren. Een houding die de overheid zou hebben bevorderd. De Vries stond immers klaar met een pakket maatregelen, waaronder een loonstop, versoepeling van de ontslagbescherming van werknemers en het intrekken van de vergunningsplicht voor uitzendbureaus.

Daarentegen verweten de werkgevers de vakbeweging niet namens haar achterban te onderhandelen. Het was het oude argument dat de vakcentrales niet genoeg mandaat hebben. Het gemor van de leden van de Industriebond FNV, die zich lijken te keren tegen het inleveren van koopkracht zonder dat daar concrete afspraken over werkgelegenheid tegenover staan, was voor de werkgevers een welkome ondersteuning. Maar voorzitter Alexander Rinnooy Kan van de werkgeversvereniging VNO heeft zijn eigen leden ook niet helemaal onder controle. Afgelopen september spraken de sociale partners in de Stichting van de Arbeid af deeltijd te bevorderen. De metaalwerkgevers, verenigd in de FME, wezen het akkoord echter van de hand.

Naast de vakbonden van met name de FNV en de metaalwerkgevers is er nog een derde partij die roet in het eten kan gooien; het ministerie van sociale zaken. In de concept-aanbeveling komt geen enkel percentage voor, ook niet het getal nul als het om de lonen gaat. De werkgevers verzetten zich tegen iedere kwantificering omdat dit een zaak van de CAO-onderhandelaars zou zijn. Daarentegen heeft De Vries, namens het kabinet steeds gezegd dat de lonen volgend jaar niet mogen stijgen. In het jargon van De Vries “nul procent”.

De Tweede Kamer is het met de redenering van het kabinet eens, maar heeft veel moeite met het instrumentarium dat achter de deur staat. VVD, D66 en Groen Links wijzen de maatregel van de hand omdat de ingreep niet past in de huidige arbeidsverhoudingen. De regeringspartijen hopen dat ze zich niet voor of tegen een looningreep hoeven uit te spreken. Met andere woorden, CDA en PvdA hopen dat het kabinet een 'sociaal pact' weet te sluiten met werkgevers en werknemers. Tijdens de algemene en politieke beschouwingen lieten de fractie-voorzitters niet het achterste van hun tong zien, want een meerderheid in de fracties wijst het kabinetsvoornemen van de hand.

In de wandelgangen worden de 'ontsnappingsmogelijkheden' laconiek tussen de Kamerleden uitgewisseld. Wanneer de lonen niet mogen stijgen, kunnen de extra's via een beloning in natura, aandelen, spaarrekeningen en dergelijke worden uitgekeerd. “De ervaring leert ook dan je een tijdelijke loonmaatregel later weer dubbel en dwars voor je kiezen krijgt. Werknemers nemen - noodgedwongen - genoegen met een pas op de plaats, maar het geheugen wordt niet uitgeschakeld”, schertst een prominent Kamerlid met een vakbondsverleden.

De Kamerleden zien zuchtend toe hoe de rituelen zich voltrekken die het Najaarsoverleg van kabinet, werkgevers- en werknemersorganisaties plegen te begeleiden. Maar er is hoop, want NCW-voorzitter Hans Blankert heeft een ding duidelijk gemaakt; de tijd van schijnakkoorden is voorbij. De impasse van de overlegeconomie moet worden doorbroken.

Ik geloof niet zozeer in de romantische onschuld of nederigheid van de Bushmen, noch, zoals je wel in geromantiseerde werken leest, in het zuivere kind dat zij in ons zouden doen ontwaken, of dat zij ons zouden wijzen op onze bron, het primitieve in ons.

    • Cees Banning
    • Yaël Vinckx