Manet na 55 jaar weg uit Stedelijk

AMSTERDAM, 29 OKT. Het schilderij Schets voor de Bar aux Folies Bergère van de Franse impressionist Edouard Manet, een van de twee doeken van deze kunstenaar uit een Nederlands museum, hangt niet langer in het Stedelijk Museum in Amsterdam. Enige weken geleden werd Manets olieverfschets na een telefoontje van de huidige eigenaar, F.F.R. Koenigs uit Bennekom, van de muur gehaald en binnen enkele uren was het uit het museum verdwenen om te worden verkocht, waarschijnlijk in het buitenland.

Het doek dat in 1938 in bruikleen werd gegeven door Koenigs vader, F.W. Koenigs, behoorde tot de 'moderne klassieken' die vrijwel altijd in dit museum te zien zijn. F.W. Koenigs was ook de eigenaar van de tekeningencollectie die tijdens de oorlog door D.G. van Beuningen aan de Duitsers is verkocht en die later door de Russen werd meegenomen. Die collectie is deze week in verband met eventuele teruggave geïnventariseerd in Moskou.

F.F.R. Koenigs bevestigde gisteren dat hij het werk heeft teruggenomen om het te verkopen. Hij heeft de olieverfschets niet - zoals na een dergelijk langdurig bruikleen gebruikelijk is - eerst aan het museum aangeboden. Over een eventuele aankoop zijn evenmin onderhandelingen gevoerd.

Na vijfenvijftig jaar zorgvuldig beheer stond het Stedelijk voor een voldongen feit, aldus Geurt Imanse, hoofd van de afdeling Wetenschappelijke Documentatie en Kunstinventaris van het museum. “In de overeenkomst tussen Koenigs en de gemeente Amsterdam waren geen termen aanwezig om het werk voor het museum te behouden.” De waarde van het doek schat hij op “ettelijke miljoenen guldens”. Het jaarlijkse aankoopbudget van het museum bedraagt ruim 1,5 miljoen gulden. In 1987 was de Manet voor vijf miljoen gulden verzekerd.

Rijksmuseum Kröller-Müller in Otterlo is nu nog het enige museum in Nederland dat een schilderij van Manet bezit.

Pag.6: Verkoop niet tegen te houden

Behalve het schilderij van Manet dat in bezit is van het Rijksmuseum Kröller-Müller zijn er in Nederland ook enkele tekeningen, aquarellen en grafische bladen van de kunstenaar aanwezig, onder meer in Museum Boymans-van Beuningen in Rotterdam en het Van Goghmuseum in Amsterdam. Ondanks deze geringe 'aanwezigheid' van Manet komt Bar aux Folies-Bergère, een bij het publiek populair schilderij, niet voor op de lijst die is opgesteld in het kader van de uitvoering van de Wet Behoud Cultuurbezit. Een van de redenen hiervoor is dat het een werk van een buitenlandse kunstenaar betreft. Bovendien moeten zowel eigenaar of erfgenamen erin toestemmen dat het werk op de desbetreffende lijst geplaatst wordt.

De kleine, met losse penseelstreken opgezette impressie van Manet uit 1881 is een voorstudie voor een schilderij dat zich in het Courtauld Institute in Londen bevindt. Op beide werken staat een jonge blonde vrouw achter een bar. Uit het spiegelbeeld achter haar wordt duidelijk dat zij in gesprek moet zijn met een man, die alleen in de spiegel te zien is. Vooral de geheimzinnige relatie tussen de man en de vrouw heeft vanaf 1882, toen het schilderij voor het eerst op de Parijse Salon te zien was, de meest uiteenlopende interpretaties opgeroepen. Ging het Manet vooral om de formele aspecten of is er sprake van een maatschappij-kritische boodschap?

Evert van Uitert, hoogleraar kunstgeschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam, betreurt het verdwijnen van “een vertrouwd gezicht” uit het Stedelijk. Het is geen topwerk van Manet, maar vooral in relatie tot het schilderij in Londen, wel van kunsthistorisch belang, aldus Van Uitert. In het Amsterdamse museum zorgde de Manet “voor nieuwe impulsen, bijvoorbeeld in combinatie met een Nederlandse schilder als Breitner”. Het is volgens de hoogleraar overigens niet voor het eerst dat een langdurig bruikleen plotseling uit een museum verdwijnt. In 1920 was de verkoop van de Cézannes uit de collectie Hoogendijk, ondergebracht in het Rijksmuseum, aanleiding voor veel commotie.

Een museum kan, zo blijkt uit het weghalen van de Manet, geen enkel recht aan langdurig beheer van een kunstwerk ontlenen. Voor de jarenlang gemaakte kosten in verband met onder meer verzekering en restauratie kan de eigenaar niet worden aangesproken.

    • Din Pieters