Failliet van de "humanitaire interventie'

Een klein jaar geleden, in de nacht van 8 op 9 december 1992, stormden Amerikaanse mariniers in amfibische voertuigen en commando's met nachtkijkers het strand van de Somalische hoofdstad Mogadishu op. Terwijl de wereld verbaasd, gespannen en ook wel geamuseerd toekeek, begonnen zij aan operatie Restore Hope: het herstel van de orde in het door burgeroorlog verwoeste Somalië en het beschermen van de voedselkonvooien die al maanden de hongerenden niet konden bereiken. In opdracht van de Verenigde Naties begonnen zij aan een onderneming van een nieuw type: de humanitaire interventie. Daarin zijn hulpverlening en het opleggen en vervolgens handhaven van de vrede gebundeld - taken die de VN tot dan toe altijd trachtte te scheiden.

Militair gezien vormden deze zwaarbewapende, weldoorvoede en zelfverzekerde Amerikaanse elite-eenheden geen partij voor de Somaliërs, die in elk opzicht immers het tegendeel vertegenwoordigden, zo leek het. Inmiddels weten we beter. Sinds de Amerikanen het bevel in april van dit jaar overdroegen aan een multinationale vredesmacht onder bevel van de VN, zijn de blauwhelmen verwikkeld in een bloedige stadsguerrilla met de rebellen van warlord Aideed en is de voedselvoerziening opnieuw in gevaar.

Deze week bracht de secretaris-generaal van de VN, Boutros Boutros-Ghali, een bezoek aan Mogadishu. Gisteren hield hij een sombere toespraak tot de Veiligheidsraad, opdrachtgever voor de missie in Somalië waarvan het mandaat aanstaande zaterdag verstrijkt. De VN hebben zich vertild in hun pogingen Somalië tot vrede te dwingen, zei Boutros. Om crises in de wereld te beteugelen moeten de VN voortaan alleen nog vredesmachten sturen wanneer die kunnen rekenen op medewerking van alle partijen in een conflict. “De VN dienen zich te beperken tot peace keeping, want enforcing the peace is zeer moeilijk gebleken”, aldus Boutros. Hij bevestigde hiermee voor het eerst dat zijn organisatie niet in staat is de rol van mondiale politieagent te spelen.

Die erkenning valt samen met de toenemende kritiek op de haperende VN-operaties in Somalië, Angola en Bosnië. Gisteren nog verscheen een rapport van het International Institute for Strategic Studies (IISS), een denktank in Londen, waarin weinig heel blijft van de reputatie van de VN als vredestichter. Vredesmissies van de VN zijn een organisatorische nachtmerrie, de lidstaten zijn verdeeld over de vraag welk doel VN-missies moeten dienen, maar interpreteren dat zó ruim dat er met geen mogelijkheid uitvoering aan te geven is. En ten slotte ontbreekt het de VN aan materieel, logistiek inzicht, personeel en geld om zelfs beperkte opdrachten te kunnen uitvoeren, aldus het IISS.

De VN traden vroeger meestal op als neutrale vredesmacht tussen twee landen die met elkaar in oorlog waren (geweest), zoals Griekenland en Turkije (op Cyprus), Israel en Syrië, of India en Pakistan. De conflicten van de "nieuwe wereldorde' - wat die ook moge zijn - ontstaan echter steeds minder tussen nationale staten, en zijn steeds vaker interne geschillen met een etnische, culturele, ideologische of economische achtergrond.

In hun ijver die op te lossen hebben de VN de laatste jaren steeds meer hooi op hun vork genomen. De taak van de blauwhelmen en hun civiele collega's is uitgebreid tot het ontwapenen van de belligerenten, het organiseren van verkiezingen, de repatriëring van vluchtelingen en zelfs het waarnemen van het bestuur. Slechts in enkele gevallen, zoals Cambodja en El Salvador, lijkt dat een voorlopig succes te worden. Somalië, Bosnië en Angola zijn echter de norm gebleken.

VN-functionarissen hebben er een aantal keren op gespeculeerd dat de Somalische "humanitaire interventie' - een idee dat geknipt leek voor de "nieuwe wereldorde' - was bedoeld als testcase voor soortgelijke operaties in de rest van de wereld. Maar het scenario voor Bosnië - waar de burgerbevolking in vergelijkbare omstandigheden leeft als de Somaliërs een jaar geleden - moet inmiddels onderop een van de stapels op Boutros' bureau liggen. Boutros wil zich nu beperken tot peace keeping. Dat is een negatieve keuze.

    • Hans Steketee