Zuid-Afrika stevent af op het grote compromis of de grote confrontatie; Eindspel in de onderhandelingen begonnen

JOHANNESBURG, 27 OKT. Het eindspel in de onderhandelingen om een democratisch Zuid-Afrika is begonnen. De onderhandelaars naderen na drie jaar praten het epicentrum van de besprekingen over een nieuwe grondwet. Politieke partijen voeren de druk op, trekken hun grenzen en onderzoeken de laatste rek in elkaars bereidheid tot concessies. De komende twee weken moet duidelijk worden of Zuid-Afrika afstevent op het grote compromis of de grote confrontatie.

Men kan geen deur opentrekken, of politici zijn erachter bezig met iets bilateraals of multilateraals. Deze week zaten de onderhandelaars van het Afrikaans Nationaal Congres (ANC) urenlang zonder resultaat tegenover de Vrijheidsalliantie, het blok van conservatieve zwarte en blanke partijen, om zich daarna met een regeringsdelegatie terug te trekken op een onbekende plaats in de Transvaalse bush.

Gistermiddag kwamen de Nobelprijswinnaars De Klerk en Mandela er zelf aan te pas, in een poging de dreigende impasse te doorbreken. Vanavond onderhandelt de regering verder met de Vrijheidsalliantie. Intussen gaan de meer-partijenbesprekingen in het World Trade Centre door, als democratisch ogend forum van goedkeuring voor wat achter de schermen tussen de hoofdrolspelers is besloten.

Nu de minst gevoelige punten uit de weg zijn geruimd, komen de onderhandelaars toe aan onderwerpen die al drie jaar boven de markt hangen. De regering eist van het ANC een zware stem voor de blanke minderheid in de regering van nationale eenheid, die na de verkiezingen van 27 april volgend jaar vijf jaar aan de macht zal zijn. Hoewel zij het idee van een "roterend' presidentschap voor de leiders van de grootste partijen heeft laten vallen, wil de Nationale Partij ruime bevoegdheden voor de vice-president - naar zij hoopt de huidige president De Klerk.

Ook eist de regering bescherming voor blank overheidspersoneel in het Handvest voor Mensenrechten (Bill of Rights), dat onderdeel is van de grondwet. Het ANC voelt de hevige pressie van zijn alliantiepartner Cosatu, de grootste vakbeweging van het land. Cosatu wil op 15 november een algemene staking houden uit protest tegen privileges voor ambtenaren en een clausule in het ontwerp-handvest die werkgevers het recht geeft stakende werknemers te ontslaan.

Het ANC en de regering zijn het ook nog niet eens over de meerderheid waarmee de grondwetgevende vergadering annex eerste parlement na de verkiezingen de definitieve grondwet moet opstellen. Dit lichaam zal hoogstwaarschijnlijk in meerderheid uit ANC-vertegenwoordigers bestaan. De Nationale Partij wil met voorgeschreven hoge stempercentages voorkomen dat de grondwetgevende vergadering de interimgrondwet opzij kan schuiven die de partijen voor de verkiezingen zijn overeengekomen.

Het zijn stuk voor stuk hindernissen op de weg naar het nieuwe Zuid-Afrika. Maar geen is zo groot als de staatsvorm. Alles draait in de onderhandelingen over een nieuwe grondwet om de machtsverhouding tussen de centrale regering en de regeringen van de regio's of deelstaten. De regering hoopt het ANC zover te krijgen verregaande autonomie voor deelstaten nu al te verankeren in de interimgrondwet.

De hoop is dat Inkatha-leider Mangosuthu Buthelezi, die zichzelf ziet als de kampioen van het federalisme, zich dan met zijn regio KwaZulu/Natal aansluit bij het compromis. De thuislanden Bophuthatswana en Ciskei kunnen dan volgen, waardoor de extreem-rechtse blanken van de Konservatieve Partij - met hun onhaalbare eis van een eigen gebied op raciale grondslag - als leden van de Vrijheidsalliantie geïsoleerd komen te staan.

Maar Nelson Mandela heeft de afgelopen weken de streep getrokken. Hij meent, gesteund door de meeste politieke commentatoren, dat zijn ANC al ruim heeft toegegeven op het punt van federalisme. Volgens de ontwerp-grondwet krijgen de regio's zelfbestuur op terreinen als gezondheidszorg, huisvesting, verkeerszaken en kunnen zij eigen belastingen heffen. Het is nu aan Buthelezi en de zijnen om met voorstellen tot toenadering te komen, meent de ANC-leider. “Anders zullen wij hen negeren”, zei Mandela vorige week, duidelijk aangevend dat de fase van slikken-of-stikken wat hem betreft is aangebroken.

Dezelfde harde opstelling koos het ANC in het gesprek met de Vrijheidsalliantie. Het liep vast op agendapunt één: het rechtse blok weigerde opnieuw akkoord te gaan met verkiezingen voor een grondwetgevende vergadering. Voor het ANC is het onbespreekbaar dat die verkiezingen niet zouden worden gehouden.

De tijd dringt: volgende week vrijdag moet er een akkoord zijn over de interimgrondwet, die eind november door het parlement moet worden goedgekeurd. “Als er op 5 november geen overeenstemming is, heeft de Vrijheidsalliantie de boot gemist”, waarschuwde ANC-onderhandelaar Cyril Ramaphosa.

Het ANC weet zich in het gevecht met Buthelezi gesterkt door zijn eerste grote verkiezingsstunt. Het afgelopen weekeinde hield het ANC op het "thuisveld' van de Inkatha-leider in Durban een culturele bijeenkomst voor Zoeloes, waar Mandela door 60.000 tot 80.000 mensen werd toegejuicht. ANC-leiders van Zoeloe-afkomst hadden voor de gelegenheid hun driedelig pak omgeruild voor het traditionele Zoeloe-rokje met veren en droegen speer en schild in plaats van aktentas. Het was een signaal aan Buthelezi dat hij niet het monopolie heeft op de Zoeloe-natie, zoals hij graag doet voorkomen. Mandela gelooft op grond van opiniepeilingen dat hij zelfs in KwaZulu/Natal de verkiezingen kan winnen. Afscheiding van het Zoeloe-volk van Zuid-Afrika, waarmee Buthelezi vorige week opnieuw dreigde, zal niet zonder slag of stoot gaan.

De enige die de rivalen ertoe kan bewegen het stuur bijtijds om te gooien is president De Klerk. Hij weet dat verkiezingen zonder deelneming van Buthelezi, de thuislanden en rechtse blanken kunnen uitlopen op een bloedige mislukking. Binnen De Klerks eigen Nationale Partij kan de Inkatha-leider bovendien op meer sympathie rekenen dan het ANC. De Klerk voelt er weinig voor de geldkraan te gebruiken om de onwillige partijen, alle voor hun voortbestaan afhankelijk van Pretoria, tot overgave te dwingen. Maar de speelruimte van de president krimpt steeds verder. Zijn laatste plan om de impasse op democratische wijze te doorbreken, een nationaal referendum over de interimgrondwet, is zowel door Inkatha als het ANC van de hand gewezen. Vooralsnog ligt de confrontatie voor op het compromis.