Vredeling-gate

TWINTIG JAAR NA DATO wordt Nederland geconfronteerd met het nieuws dat de fameuze olieboycot die tot autoloze zondagen en benzine op de bon leidde, voor de verantwoordelijkheid komt van één man, de minister van defensie op dat moment.

Een reeks van vragen dient zich aan, van staatsrechtelijke, politieke en ethische aard. Als de weergave achteraf van de feiten klopt, is er iets gebeurd dat in Nederland voor onmogelijk werd gehouden: het defensie-apparaat kwam in beweging buiten iedere politieke controle om. Minister Henk Vredeling heeft naar eigen zeggen die controle heimelijk omzeild.

Vredelings partijgenoot en ambtgenoot in het kabinet-Den Uyl Max van der Stoel heeft al geconcludeerd dat Vredelings eigenmachtige wapentransport richting Israel een schending van de grondwet betekende, want van het constitutioneel vastgelegde prerogatief van de minister van buitenlandse zaken. Anderen hebben erop gewezen dat de leverantie in strijd was met de wet die export van wapens naar spanningsgebieden verbiedt. Politiek dekt Vredeling zich terugblikkend in met de verklaring dat hij de Kamer van haver tot gort kende. Weliswaar kon hij niemand buiten zijn departement inlichten - dat zou de wapenzending in gevaar hebben gebracht - maar de stemming in de volksvertegenwoordiging was hem bekend en dat achtte de bewindsman voldoende.

VREDELINGS PERSOONLIJKE motieven klinken sympathiek. Hij had één keer lijdelijk moeten toezien hoe de joden ten onder gingen, dat zou hem geen tweede keer gebeuren. Hij kon er nu zelf iets aan doen en het was een kwestie van uren.

Het is precies dit argument dat voor nadere analyse in aanmerking komt. Want was het redelijk te veronderstellen dat Nederland in staat was een zo beslissende rol te spelen waar het ging om Israels voortbestaan? Wat is er precies verzonden en hoe en op welke termijn ging dat in zijn werk? Als het antwoord op de eerste vraag ontkennend moet zijn, en dat is het meest waarschijnlijk, ontvalt, naast de wettigheid, de rationaliteit aan Vredelings eenzame besluit. Israel overleefde de verrassingsaanval waarmee de Yom Kippur-oorlog begon dankzij de taaiheid van de Israelische strijdkrachten en de geleidelijk in kwantiteit en kwaliteit toenemende Amerikaanse wapenhulp.

Nederland stond destijds emotioneel pal achter Israel, Vredelings aanwezigheid tijdens een manifestatie in de Koopmansbeurs was daarvan een bevestiging. Maar anders dan Amerika was Nederland politiek noch materieel in staat Israel uit het moeras te helpen. Den Uyls opmerking tegenover zijn minister dat hij de bijeenkomst in Amsterdam graag had bijgewoond, maar dat zoiets nu eenmaal niet kon, spreekt voor zichzelf. Vredeling was in gewetensnood gebracht.