De cirkelgang van de Canadese politiek

De prominente Canadese schrijfster Margaret Atwood beweert het al jaren: Canada heeft een koloniale mentaliteit waardoor Canadezen een eigen identiteit missen en zichzelf snel als slachtoffer zien. Atwood gebruikte dit als uitgangspunt voor haar boek Survival: A Thematic Guide to Canadian Literature uit 1972, waarmee zij een grote groep lezers bewust maakte van een specifieke Canadese literatuur. Toen ze in 1986 gevraagd werd of haar vroegere gedachten nog klopten, wees ze erop dat Canada economisch overheerst werd door de Verenigde Staten. “Ik denk dat we een periode met grotere economische afhankelijkheid krijgen, waarop weer een nieuwe periode van nationalisme volgt. Het gaat hier altijd in cirkels.”

Die nieuwe periode lijkt nu aangebroken: na de grote verkiezingsoverwinning van de Liberalen zal de afstand tussen Canada en Amerika vermoedelijk groter worden, en zal de nieuwe regeringspartij alle aandacht concentreren op de binnenlandse problemen, die er na de uitslag van maandag niet kleiner op zijn geworden.

Bill Clinton hing gisteren al meteen aan de lijn bij Jean Chrétien, de nieuwe premier, en dat was niet puur uit burenliefde of om de overeenkomsten tussen hun verkiezingscampagnes te bespreken. Chrétien heeft immers aangekondigd de onderhandelingen over het ingrijpende vrijhandelsverdrag met Amerika en Mexico (NAFTA) te willen heropenen, ter bescherming van Canadese industrieën.

En dat komt Clinton, gezien de protesten tegen NAFTA in eigen land, zeer ongelegen. Hoezeer bleek wel na afloop van het telefoontje: een functionaris van het Witte Huis kwam onmiddellijk met een eigen lezing van Chrétiens verkiezingsbeloften door er op te wijzen dat de Canadees zich tijdens de campagne “niet stevig had gecommitteerd aan heronderhandelen.” Het is zeer de vraag of Chrétien er ook zo over denkt: de Liberalen hebben voortdurend verkondigd dat NAFTA bedrijven en arbeidsplaatsen uit Canada wegzuigt en de werkloosheid opjaagt.

Ook in het algemeen heeft Chrétien genoeg aan zijn hoofd in eigen land. Hij toonde zich gisteren meteen bewust van de beproeving die de Canadese eenheid te wachten staat, sinds de opmars van het separatistische Bloc Québécois uit de Franstalige provincie aan de oostkust en de conservatieve Reform Party uit het westen. “Onze taak is te bewijzen dat Canada nog steeds de beste oplossing is voor Québec, de Franse Canadezen en alle Canadezen”, zei de federalist uit Québec in zijn overwinningstoespraak.

Hoe ziet het slagveld er nu na maandag uit? Volgens de voorlopige uitslagen hebben de Liberalen 178 zetels van de 295 zetels veroverd. 's Lands oppositie wordt aangevoerd door een partij die het land wil verlaten en al heeft aangekondigd geen gebruik te maken van de officiële ambtswoning voor de oppositie: het Bloc Québecois met 54 van de 75 beschikbare zetels voor Québec in het parlement. Het Bloc wordt gevolgd door de Reform Party met 52 zetels, de Nieuwe Democraten met acht zetels, en de vernederde Conservatieven met twee zetels.

Als gevolg van het op Britse leest geschoeide kiesstelsel - "winner takes all' - is de positie van de Tories enigszins vertekend. De aanhang van de partij van de oud-premiers Brian Mulroney en Kim Campbell kwam na de Liberalen (41,6 procent) en de Reform Party (18,1) met een percentage van 16,1 procent zetels op de derde plaats. Het Bloc incasseerde 13,9 procent, maar deed in deze verkiezingen alleen in de eigen provincie mee. Overigens zijn er in een aantal districten nog hertellingen gaande wegens de nek-aan-nekrace tussen het Bloc en de Reform Party.

Hoe dan ook is de polarisatie in het federale parlement een feit, meer dan ooit sinds de Franse president De Gaulle in 1967 Québec bezocht en de separatistische slogan "Vive le Québec libre' hanteerde. Bloc-leider Lucien Bouchard heeft al voorspeld dat de relatie met andere partijen “grimmig” zal worden. Tegelijkertijd heeft hij beloofd geen obstructie te plegen. “De belangen van Québec zullen vaak dezelfde zijn als die van Canada”, zei hij en verwees naar de aanpak van de werkloosheid. Het Bloc heeft weinig problemen met de economische politiek van de Liberalen.

De provincie moet volgens het Bloc op den duur nog wel economische banden onderhouden met Canada, met inbegrip van de Canadese munt en een deel van de staatsschuld. Bouchard op zijn beurt heeft totaal geen bedenkingen bij vrijhandel met de VS. De belangrijke volgende stap voor het Bloc èn Canada wordt mogelijk volgend jaar gezet wanneer in Québec provinciale verkiezingen worden gehouden. De provinciale regering wordt nu nog geleid door de Liberalen. Als de separatisten winnen, volgt een jaar later het referendum waarin de beslissing over uittreding moet vallen.

Eén man zal hierover zeker nog kabaal maken: Prestion Manning, leider van de Reformpartij, die zich min of meer als woordvoerder van Engelstalig Canada beschouwt. Hij meent dat Québec geen aparte status moet krijgen en wil ook de officiële tweetaligheid afschaffen. Als de Québeckers zo ongelukkig zijn, moeten ze hun eigen weg maar gaan, meent hij. Manning zal ook de Liberalen niet ontzien: de vervanging van Campbell door Chrétien is volgens hem vergelijkbaar met de vervanging van “de kapitein van de Titanic door die van de Exxon Valdez”.

Chrétien, de veteraan met dertig jaar ervaring, had gisteren - indachtig de politieke cirkelgang in Canada - nog enkele vriendelijke woorden voor de uitgezwaaide Campbell. “In het leven is er altijd een tweede kans. Zo is het met mij ook gegaan.”